Ц.ОДОНТУНГАЛАГ: ХҮМҮҮС ОЮУТОЛГОЙД АЖИЛЛАХЫГ ХҮСДЭГ ШИГ, ЖОЛООЧ НАР “АВТОБУС1”-Д АЖИЛЛАХЫН ТӨЛӨӨ ӨРСӨЛДДӨГ БОЛНО

-Өглөөний таван цагт гэрлээ асаагаад ярайтал зогсох автобуснууд маань эх орноо хамгаалахаар явж буй цэрэг эрс шиг харагддаг-

Нийслэлийн нийтийн тээврийн газраас зарласан “Аюулгүй тээвэр-Соёлтой зорчигч” аян тус салбарыг олны анхаарлын төвд оруулаад байгаа билээ. Нийслэлийн иргэдийг ажил амьдралтай нь холбоход гол үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн “Автобус-1” орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газрын дарга Ц.Одонтунгалагтай ярилцлаа.

-“Автобус-1”-ийн жолооч нар ажил хаялаа гээд нэг хэсэг үймэлдсэнийг санаж байна. Таныг ажлаа авахын өмнө бил үү?

- Тийм ээ. 11 дүгээр сарын тавны өдөр ажил хаясан байдаг юм. Гол шаардлага нь цалин нэмэх. Удирдлагаас орлогын өндөр төлөвлөгөөгөөр шахан тэр нь биелэхгүйгээс болоод цалин нэмэгдэхгүй байна гээд, энэ бүхэн удирдлага сайн ажиллахгүй байгаатай холбоотой гэж шүүмжилсэн байсан. Гэхдээ ажил хаялт зарлах нь бас дүрэм журамтай байдаг юм. Үйлдвэрчний эвлэлээрээ дамжуулан гурав хоногийн өмнө мэдэгдээд шаардлагыг нь биелүүлэхгүй бол ажил хаялт зохион байгуулах учиртай. Гэтэл манай жолооч нар урьдчилан мэдэгдэлгүй, нэг өглөө ирээд л ажилдаа гараагүй. Ажиллах гэсэн нэгнийгээ явуулалгүй хаалгыг нь хаагаад зогсчихсон байсан. Тухайн үед нийслэлийн удирдлага зохицуулж ажилд нь гаргасан байдаг. Учир нь орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газар болохоор тодорхой орлогын төлөвлөгөөтэй. Гэтэл өдрийн хагас ажил хаяхад л улсад 20 гаруй сая төгрөгийн хохирол учирсан байгаа юм. Ажил хаялт зохион байгуулагчид удирдлагаа солих шаардлагыг бас тавьсан байсан. Түүний дагуу Хотын удирдлага энэ газрын даргаар намайг томилсон. Ажил хаялт болсон үйл явдлаас хойш 10-аад хоногийн дараа би ажлаа хүлээж авч байлаа.

-Ажил хаясан хүмүүсийн тавьсан шаардлага үнэхээр бодитой байсан уу?

-Би хүмүүстэйгээ уулзаж, нөхцөл байдлыг судлахаас ажлаа эхэлсэн. Тэд цалин бага, амьдралд хүрэлцэхгүй байна. Ажлын ачаалал хүнд, жолооч нарт өгдөг цаг-рейсийн төлөвлөгөө, кондукторуудын орлогын төлөвлөгөө өндөр байна. Энэ төлөвлөгөөг биелүүлэхэд хүндрэлтэй байдаг гэж байсан. Гэтэл төлөвлөгөөг гаргахдаа өмнө оны мөн үед орж байсан орлого, хийж байсан рейсийг судалж байж дунджаар гаргадаг юм байна. Иймд төлөвлөгөөг үндэслэлгүй зохиосон гэж хэлэх боломжгүй юм.

-Өмнө нь биелүүлээд байсан төлөвлөгөөгөө өндөр байна гэж хэлэх ямар шалтгаан байсан юм бол?

-Тухайн шугаманд нь хулгайн тээвэр хийгчид орж ирдэг, мөн шугамын давхардал үүсдэгээс болоод жолооч рейсээ цагт нь хийж, кондуктор орлогын төлөвлөгөөгөө биелүүлж чадахгүйд хүрдэг юм байна. Дээр нь замын түгжрэлийн улмаас 5 удаа рейс хийх ёстой жолооч ердөө 3 удаа явах жишээтэй. Энэ бүхэн нийтийн тээврийн бодлого, зохицуулалт алдагдсанаас үүдэлтэй. Нийтийн тээврийн үйлчилгээг төлөвлөхдөө нэг шугаманд явах автобусны тоог хүртэл нарийвчлан гаргах ёстой юм. Бусад хэсэгт үйлчилгээ тасалдаад байхад бүх автобус хотын төв рүү бөөгнөрөөд ороод ирдэгийн улмаас шугамын давхцал үүсч, замын ачаалал нэмэгддэг.

-Жолооч нарын рейс, кондукторуудын орлогын төлөвлөгөө ямар байдаг юм бэ?

-Манай бааз гэхэд 120 автобустай. Нийт хүчин чадлын 80 хувийг үйлчилгээнд гаргах ёстой байдаг. Тэр хэмжээг бууруулж болохгүй. Тиймээс өдөрт 100-105 автобус үйлчилгээнд гарч байгаа. Өвөл, зуны улирал, оюутан сурагчдын амралтын үе гэх мэтчилэн цаг үеийг нарийн тооцож төлөвлөгөөг гаргадаг. Өдөр, сараар өөр өөр. Жолооч нар чиглэлийнхээ урт богиноос шалтгаалаад 5-6 рейс хийдэг. Кондукторын орлогын өдрийн төлөвлөгөө 150-200 мянган төгрөг байх жишээтэй. Энэ бас чиглэл чиглэлээсээ шалтгаална.

ОНЦГОЙ ҮҮРЭГ ГҮЙЦЭТГЭЖ ЯВАА ХҮМҮҮС ШҮҮ ДЭЭ, ТЭД ЧИНЬ

-“Автобус-1”-д хэдэн хүн ажиллаж байна вэ?

-Манайд 650 орчим хүн ажиллаж байна. 120 автобустай. Хөдөлмөрийн хуулиараа өдрийн 8 цаг буюу жолооч, кондукторууд  өглөө, үдээс хойш гэсэн хоёр ээлжээр ажилладаг. Ээлжээр ажиллаж байгаа 240 жолооч, төдий тооны кондукторууд, тэднийг амраах үеэр ажиллах нөөц ээлжийн жолооч гээд нийтдээ 270-аад жолоочтой. Мөн тийм тооны кондуктор бий. Хүн л юм болохоор асуудал гарна. Тэр үед ажиллах нөөц жолоочтой байхаас аргагүй. Үндсэндээ 30-40 хүнийг сул цалинжуулдаг гэсэн үг. Засварын цех болоод захиргаа, аж ахуйн албанд нийт 88 хүн ажиллаж байна.

-Та ажилчдынхаа цалинг нэмэх боломжийг судалж үзэв үү?

-Би энэ талаар удирдлагын багтайгаа ярилцсан. Манай компанийн хувьд ажиллах хүч, хүчин чадал, цалин мөнгөний хувьд бусад нийтийн тээврийн компаниудаа тэргүүлж ирсэн байдаг. Удирдлагын багтайгаа ярилцаад, тэдний саналыг үндэслэн ажилчдынхаа цалинг 20 хувиар нэмэгдүүлэх шийдвэр гаргасан. Одоо байгууллага дотроо үйлдвэрчний эвлэлтэйгээ ойлголцож, тулгамдсан асуудлуудыг нь шийдэхэд хамтарч ажиллаад явж байна.

-Танай жолооч, кондукторууд дунджаар хэдий хэмжээний цалин авдаг юм бэ?

-Кондукторуудын үндсэн цалин 355 мянган төгрөг. Жолооч нарын үндсэн цалин 445 мянган төгрөг. Орлогын төлөвлөгөөгөө биелүүлсэн тохиолдолд жолооч нар сая гаруй, кондукторууд 700 мянгаас сая төгрөг хүртэл цалин авдаг.

-Нийтийн тээвэр гэдэг онцгой салбар. Сахилга бат, стандартыг мөрдөх гээд анхаарах зүйл их байна биз?

-Тэгэлгүй яахав. Автобусыг орой буугаад ирэхэд тусдаа хүн хүлээж авна. Өглөө ажилдаа гарахад нь механик нь гаргаж ирэн хүлээлгэж өгнө. Тусгай инженер ажиллаж байна. Засвар үйлчилгээ, бүртгэл гээд бүх л зүйл стандартын дагуу явж байгаа. Нийтийн тээврийн стандартыг үзье гэвэл манай компанид л байна даа. Үе үеийн удирдлага тун сайн ажиллаж иржээ. Тэр эрчээ алдаагүй байгаа. Манай ажилчид үнэхээр ухамсартай, сэтгэлтэй хүмүүс. Өглөө 05.00 цагт ирэхэд бүгд гэрлээ асаагаад, ажилдаа гарах гээд ярайгаад зогсчихсон байдаг. Тэднийг харахаар хилийн зүг эх орноо хамгаалах гээд явж буй цэрэг эрс шиг санагдаад байдаг юм. Үүнийг харсан хүн л тэдний үнэн сэтгэлийг ойлгох болно.

-Нийтийн тээвэрт ажиллана гэдэг үнэхээр амаргүй байх аа?

-Үнэндээ автобусаар зорчиж яваа хүмүүс жолооч, кондукторыг үл тоосон байдалтай харилцдаг. Гэтэл тэр хүн бүхэл өдөржингөө ууртай, ааштай, эрүүл, согтуу, хөгшин хөвөө гээд маш олон хүмүүстэй тулж ажилладаг. Тэр хүмүүсийн гаргаж байгаа ааш авирыг хүлцэн ажиллаж байгаа тэдний тэвчээрийг би гайхаж, тэднээр бахархдаг. Гэтэл бид яадаг билээ. Нэг хүнтэй муудалцчихвал өдөржингөө бухимддаг биз дээ. Зарим хүмүүс кондуктор гэхээр боловсролгүй нэгэн гэж боддог. Гэтэл үнэндээ манай кондукторуудын 50 хувь нь дээд боловсролтой. Мэдээж олон янзын ааштай хүмүүстэй ажилладаг болохоор бухимдах үе гарна. Ингээд л кондукторуудыг ууртай ааштай гэх зэргээр гоочилдог. Энэ бүхэн надад жаахан гомдолтой санагдаад байдаг юм. Миний мэдэрч байгааг мэдэрсэн хүмүүс л манай жолооч, кондукторуудыг хайрлана. Хайрлахгүй ч байхын аргагүй. Онцгой үүрэг гүйцэтгэж яваа хүмүүс шүү дээ, тэд чинь.

АВТОБУСАНД ЯВЖ БАЙГАА 40 ЗОРЧИГЧИЙН 17-18 НЬ Л МӨНГӨӨ ТӨЛЖ БАЙНА

-Автобусны жолооч нарыг хамаагүй давхидаг гэж шүүмжилдэг?

- Энэ асуудлыг ч бас бид судалсан. Тэдэнд орлого төлөвлөгөө, цаг/рейс гээд өгчихдөг. Бас замын ачаалал гэж байна. Тэд чинь биднийг унтаж байхад ажилдаа ирээд, биднийг унтсаны хойно л гэртээ ордог хүмүүс. Тэдний ажлыг хүндэлж, ойлгоосой гэж би хүсдэг. Бас нэг зүйлийг нэмж хэлэхэд автобусны нэг рейс нь дунджаар 28-30 км байдаг. Нэг эцсээс нөгөө эцсийн буудал хүртэл 14-15 км байгаа биз дээ. Тэгвэл 14-15 км газарт 400 төгрөгөөр л хүргэж байгаа юм. Гэтэл такси нэг км-ын хөлсөнд хэдийг авдаг билээ дээ. 10 гаруй км явбал хэдийг төлөх билээ. 400-хан төгрөгөөр хүмүүсийг нэг эцсээс нөгөө эцсийн буудал хүргэх гээд л явж байгаа юм шүү дээ, манай жолооч, кондукторууд. Гэхдээ бид автобусаар зорчих тасалбарын үнийг нэмэх гээд байгаа юм биш. Нэмэгдвэл ард иргэдийн нуруун дээр ачаалал ирнэ. Тэгэхээр үүнийг шийдэх гарц нь нөхөн олговрыг бүрэн өгөх, эсвэл үнэгүй зорчигч тээвэрлэдэг асуудлыг зогсоочих хэрэгтэй байгаа юм. 

-Үнэгүй зорчих иргэдийг тээвэрлэсний нөхөн олговорт хэдэн төгрөг авдаг вэ?

-2012 онд манай жолооч, кондукторууд 9.4 тэрбум төгрөгийн орлого оруулсан байгаа юм. 5.3 тэрбум төгрөгийг нөхөн олговороос авсан. Бид нийтийн тээвэрт явж буй автобуснууддаа хааяа шалгалт хийдэг л дээ. Шалгаад үзэхээр автобусанд 40 зорчигч явж байлаа гэхэд 17-18 нь л мөнгө төлдөг. Нийт зорчигчдын 50-иас дээш хувь нь мөнгө төлөлгүй зорчдог. Үнэгүй зорчдог үнэмлэхтэй. Автобусаар зорчиж буй хүмүүсийн 50-иас дээш хувь нь үнэгүй зорчиж байгаа гэж бодохоор бидэнд олгож байгаа нөхөн олговор бага байгаа юм л даа. Бид зорчиж буй иргэдийн 50 хүрэхгүй хувиас нь мөнгө хураахад 9.4 тэрбум төгрөг олж байна шүү дээ. Гэтэл 50 хувиас илүүг нь үнэгүй тээвэрлэчихээд тал мөнгөө л олж явч байна. Ийм байхаар нийтийн тээврийн байгууллага ашигтай ажиллах, цалингаа нэмэх боломжгүй.

-Яагаад?

-Бид айл гэр шиг олсон орлогоороо л амьдардаг. Манайх 650 ажилчдынхаа нийгмийн даатгалыг авсан цалингийнх нь хэмжээгээр төлөөд явдаг. Гэтэл хувийн зарим компаниуд 100-150 мянган төгрөгийн цалингаас нь нийгмийн даатгалыг нь төлөх жишээтэй. Жолооч кондукторуудын авсан 700 мянгаас сая төгрөгийн цалингаас бодон нийгмийн даатгал төлөхөд бид сардаа 130 сая орчим төгрөг зарцуулдаг. Бидний олсон орлого цалин, түлш, татвар, нийгмийн даатгал, засвар үйлчилгээ гээд зарцуулаад яг таардаг.

-Тийм гэж үү?

-Гэтэл улсаас бидний алдсан орлогыг 100 хувь өгчихгүй, талыг нь л өгч байгаа юм. Зарим хүмүүс нөхөн олговор гэдгийг сайн ойлгодоггүй. Улсаас зүгээр мөнгө авчихаад сууж байна гэж бодоод байдаг. Гэтэл үнэндээ бид шатахуунаа зарцуулаад хүмүүсийг үнэгүй тээвэрлээд, ажилчдаа цалинжуулаад ажиллуулчихсан байгаа шүү дээ. Тэгээд гаргасан зардлаа улсаас бүрэн авч чадахгүй байна. 2009 онд литр түлшний үнэ 1300 төгрөг байсан. Тэр үед зорчигчдыг 400 төгрөгөөр тээвэрлэх тариф тогтоож байсан. Гэтэл одоо түлшний үнэ 1800 төгрөг болчихоод байхад 400 төгрөгөөрөө үйлчил гээд л байж байгаа. Тэгээд ч нөхөн олговрыг орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газар гэдгээр нь хувийн компаниудаас бага өгдөг.

-Улсын байгууллага болохоор ийм байдлаар хандаад байгаа юмаа даа?

-Тийм гэж хэлж болно. Орлогын бүтцийг аваад үзье л дээ. Манайд орж буй орлогын 30 хувийг л нөхөн олговор эзэлж байгаа юм. Гэтэл хувийн хэвшлийн компаниудын орлогын 70-80 хувь нь нөхөн олговор. Тэд үндсэндээ нийт орлогынхоо 20-30 хувийг л шугаманд явж олж байна гэсэн үг.

-Тэр бол айхтар том нугалаа байна шүү?

- Гэтэл хувийн компаниуд шугаманд 100 автобус гаргана гэж хэлчихээд 50-ийг гаргачихдаг. Тэгсэн атлаа нөгөө 50 автобусандаа 100 автобусны станц суурилуулчихдаг гэж байгаа. Уг нь автобус бүрт нэг станц байдаг. Тэр автобус эцсийн буудалд ирэхээр станц уншигдаад рейс хийснийг нотолно. Түүгээрээ тооцон нөхөн олговор авдаг. Манайх нэг автобусны нөхөн олговор авч байхад тэд олон станц тавьчихаад олон автобус явуулчихсан юм шиг нөхөн олговор аваад сууж байх тохиолдол гарсан жишээ бий. Ийм байдлаар нийтийн тээвэрт мафийн сүлжээ шиг зүйл бий болчихсон байж. Энэ асуудлыг судлан шийдвэрлэх ажил хийгдэж байгаа юм билээ.  

НИЙТИЙН ТЭЭВЭРТ ЦАХИМ КАРТЫГ ЯАРАЛТАЙ НЭВТРҮҮЛЭХ ШААРДЛАГАТАЙ

-Нийтийн тээвэр цахим системд шилжинэ гэж дуулдаад байгаа. Тэгвэл энэ асуудлууд цэгцэрнэ гэж ойлгож болох уу?

- Яг өнөөдрийн хувьд оюутны виза картаар их, дээд сургуулийн багш ч,  үйлчлэгч нь хүртэл хүртэл зорчиж байна. Тэтгэвэрт гараагүй хүмүүс үнэгүй зорчдог үнэмлэх авчихсан байна. Улаанбаатарт үнэгүй зорчих эрхтэй 500 мянган хүн байгаа ч үнэндээ 800-900 мянган хүн явж байгаа. Цахим системд шилжвэл бүх зорчигчдын тоо үнэн зөвөөрөө гараад ирнэ. Үйлчлүүлсэн хүмүүсийнхээ тоогоор нөхөн олговроо бид бүрэн авч чадна. Тэгэхээр цахим картыг яаралтай нэвтрүүлэх шаардлагатай байгаа юм. Нийтийн тээврийн салбарт хамгийн их хэрэгтэй байгаа өөр нэг зүйл бол GPS систем. Энэ системийн тусламжтайгаар нийтийн тээврийн үйлчилгээ хаана доголдож байна, хаана хүрэлцээтэй байна гэдгийг мэдэхээс гадна түлшний зарцуулалтдаа ч хяналт тавих бололцоотой болдог. Манай компани нийтийн тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг компаниуд дотроос хамгийн түрүүнд GPS системийг нэвтрүүлсэн. Одоо дутуу рейс хийх, түлш хумслах, цаг хулгайлах явдал үгүй болсон. Автобуснууд хаана явж, хаана зогсож байгааг байнга хянаж байдаг. Шаардлагатай бол автобусны зааландаа зураг авалт хийж болдог.

-Автобуснууд камертай гэсэн үг үү?

- Тийм ээ.

-Танай байгууллага өдөрт дунджаар хичнээн хүнд хөл залгуулдаг бол?

-Өдөрт 11 чиглэлд 100-110 автобус үйлчилдэг. Жилд дунджаар 45 сая зорчигч тээвэрлэдэг гэдэг тооцоо байдаг. Ер нь манай компани бүх л зүйлээрээ нийтийн тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг байгууллагуудын тэргүүн эгнээнд явдаг. Өөр аль ч компанид байхгүй засвар үйлчилгээний төвтэй. Бас японы тоног төхөөрөмжөөр тоноглосон автобус угаалгын цехтэй. Тийм болохоор манай автобусууд хамгийн өнгөлөг нь байдаг юм даа.

-Автобусны жолооч, кондукторын эрүүл мэндэд хэрхэн анхаардаг вэ?

-Манайх өөрийн гэсэн эмчтэй. Тэр эмч маань жолооч, кондукторуудад анхан шатны бүх үйлчилгээг үзүүлэн ажилладаг. Өглөө ажилдаа гарахаас нь өмнө хүмүүсээ үздэг. Долоо хоногийн 3 өдөрт нь өглөө 05 цагт ирж жолооч нарт эрүүл мэндийн үзлэг хийж ажилд нь гаргадаг. Манай бүх автобус эмийн сантай. Шаардлагатай эмнүүд бий. Түүнийгээ сар бүр сэлбэж байдаг. Ажилчдад зориулсан цайны газар хоёр бий. Нэг нь компанийн байранд, нөгөө нь компанийн хашааны гарах хаалганы дэргэд байдаг. Нэг давхар байр байсныг томсгоод хоёр давхар болгон тохижуулсан. Цайны газраас гадна кондукторуудын амардаг өрөө, жижүүрийн жолооч нарын хонодог өрөө бий. Хоолны үнийн талыг байгууллага даадаг.

-Ажилчдаа өглөө, оройд хичнээн “А” автобусаар тээвэрлэдэг вэ?

-Нийтдээ есөн автобус байгаа. Есөн жолооч жижүүрлээд баазад хонодог. Тэд өглөө 04 цагт гараад есөн чиглэлээс хүмүүсээ тээвэрлэж ирдэг. Орой 23.30 цагт ажлаасаа буусан хүмүүсийг хүргэдэг юм.

-Боловсон хүчнээ сонгохдоо ямар зарчим баримталдаг вэ?

-Манай жолооч нар Д ангилалын тээврийн хэрэгсэл жолоодох эрхтэй. Гэхдээ бид жолооч нартаа 23-аас дээш насны, 3-аас дээш жил жолоо барьсан мэргэшсэн байх шаардлага тавьдаг. Түүнээс гадна хариуцлага өндөртэй, хүний амь нас, аюулгүй байдлыг хангаж ажиллах үүрэгтэй болохоор хувь хүний овсгоо самбаа, чадвар, хувийн байдлыг нь ч харгалзан үзэж боловсон хүчнээ бүрдүүлэх бодлого барьж байгаа.

-Цахим картын системд шилжүүлбэл жолооч нарын цалин тодорхой хэмжээгээр нэмэгдэх байх даа?

-Ухаалаг карт нэвтрүүлэхээр орлогоо 100 хувь авчихна. Орлого өсөхөөр жолооч нар жинхэнэ утгаараа өндөр цалин авч, нийгмийн асуудлаа ч шийдэх бололцоотой болно.

-Танай байгууллага хүмүүсээ хэрхэн урамшуулж, дэмжиж байгаа вэ?

-Бид байгууллагын аваргуудаа шалгаруулаад жилдээ 40-өөд хүнийг гадаад, дотоодын аялалд явуулдаг. Энэ жил 10 хүнд гэр өгсөн. Цаашдаа ажилчдынхаа нийгмийн асуудалд түлхүү анхаарна. Манай байгууллага ажилчиддаа зориулан хотын захад эко хотхон барихаар төлөвлөж байгаа. Нийтийн тээврийн хүнд хүчир ажилд зүтгэж байгаа хүмүүстээ хүндэтгэлтэй хандахаас аргагүй. Эмнэлгүүдтэй гэрээгээр хамтарч ажилладаг. Жилдээ хоёр удаа урьдчилан сэргийлэх үзлэгт ажилчдаа хамруулж, гэрээт эмнэлгүүддээ хэвтэж эмчлүүлэх боломжоор хангадаг. Ажилчдын цайны газрыг тохижууллаа, биеийн тамирын танхимыг ч мөн тохижуулж байна. Манай байгууллагын жилдээ хоёр удаа зохион байгуулдаг тэмцээн бол лигийн тэмцээний дайтай болдог юм. Ажилчид маань үдийн цайны цагаараа теннис, сагс, билльяард тоглож, бялдаржуулах танхимдаа спортоор байнга хичээллэдэг.  

-Танай байгууллага ёс зүйн дүрэмтэй болсон гэж үнэн үү?

- Тийм ээ. Байгууллага маань 60 жилийн түүхтэй. Энэ хугацаанд үргэлж нэгдүгээрт явсан манлайлагч байгууллага. 60 жил амжилттай явж ирсэн энэ байгууллагыг бид муу хэлэх эрхгүй. Энэ байгууллагыг удирдаж байгаа дарга муу байна, эдийн засагч муу байна гэж ярьж, шүүмжилж болно. Түүнээс биш “Автобус-1” компани муу байна гэж хэн ч ярих эрхгүй шүү гэж би хүмүүстээ сануулдаг. Гол нь нэг биш нэлээд олон хүнээс энэ компанийн нэр хүнд шалтгаалдаг болохоор Ес зүйн дүрмэндээ ч энэ тухай оруулсан байгаа.

-Гаднын туршлагыг хэр судалж байна даа?

-Цалингийн систем нь ямар байдаг, ямар графикаар ажилладаг, ажилчдаа хэрхэн зохицуулдаг гээд судлах зүйл их байна. Олон улсын компаниудын автобусны оролт, гаралт нь өөр байдаг юм байна. Энэ бүхнийг судалж, шинэлэг зүйл хийхийг чармайж байгаа.

-“Автобус-1” ер нь эмэгтэй даргатай байсан болов уу?

- Би энэ байгууллагын анхны эмэгтэй дарга. Түүгээрээ ч бахархдаг. Баг хамт олноороо сэтгэл гаргаад хийх зүйл маш их байгаа. Хийгээд ч эхэлсэн. Хотын дахин төлөвлөлтийн ажлын хүрээнд бид орон сууц, биеийн тамир, спортын комплекс, эрүүл мэндийн төв, хүүхдийн цэцэрлэгтэй “Автобус-1” хотхон байгуулах төлөвлөгөөтэй байгаа. Ажилчид маань өглөө ажилдаа гарахдаа хүүхдээ цэцэрлэгтээ өгчихөөд орой нь тараад хүүхдээ авдаг байх боломж бүрдүүлэхийг зорьж байна. Харилцагч банк маань шинээр баригдаж байгаа орон сууцнуудаас худалдан авахад зориулж жилдээ 10-20 хүнд орон сууцны зээл олгоё гэж байгаа. Хүмүүс Оюутолгойд ажилд орох гээд гүйдэг шиг жолооч нар манайд ажиллахын тулд өрсөлддөг болно гэдэгт итгэлтэй байна.

Ярилцсан: Ц.Оюунчимэг

С.ЭНХБОЛД: “Нийтийн тээврийн салбар босох, мөхөхийн зааг дээр байна гэдгийг онцолъё”

Нийслэлийн тээврийн газраас “Аюулгүй тээвэр-Соёлтой зорчигч” аяныг зарлаж, нийтийн тээврийнхэн олны анхаарлын төвд ороод байгаа билээ. Тээвэрчдийн ахуй амьдралыг зохицуулж, асуудал бэрхшээлийг нь шийдэх үүргийг хүлээдэг хувийн хэвшлийнхний төлөөлөл болгон “Тэнүүн дэлгэр” ХХК-ийн Ерөнхий захирал С.Энхболдтой ярилцлаа.

- Таныг нийтийн тээврийн зөвлөх инженер гэж сонссон юм байна. Та салбартаа хэд дэх жилдээ ажиллаж байна вэ?

-Нийтийн тээврийн салбарт 1984 онд дээд сургуулиа төгсөж ирээд л ажилласан. Бараг 30-аад жил болж байна. Москвагийн Автомашин ба замын дээд сургуулийг авто аж ахуй ба авто машин ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн юм. Миний мэргэжлийн код 1609.

- Өмнө нь улсын байгууллагад ажиллаж байхдаа ямар ажил хариуцаж байв?

- 1984-1987 онд Дорноговь аймгийн Хажуу-Улааны автобаазад механик, ашиглалтын инженерээр, 1987 онд Троллейбусны ашиглалтын өмнөх захиргаа, Троллейбусны комбинатад Төлөвлөгөө, ашиглалт, хөдөлгөөний албаны даргаар, 1988 онд автобус, троллейбусны үйлчилгээ нэгдэж Зорчигч тээврийн комбинат гэж байгуулагдахад Тээвэр зохион байгуулалт, хяналт шалгалтын албаны даргын албыг хашиж байлаа. 1987 онд Монголдоо “Цагийн систем” хэмээх финлянд технологийг нэвтрүүлж байсан гээд ярих түүхтэй гэж болно. 

-Цагийн систем гэдгээ тодруулбал?

-Цагийн систем гэдэг нь, хоёр эцсийн зогсоолын хооронд явж ирэх цагийг тооцоолно гэсэн үг. Дунд нь хяналтын цэг гэж байдаг. График цагаар явна. Мөн интервал гэж байна. Энэ нь минутаар хэмжигдэнэ. Интервал жигд байж ажил чанартай хийгдсэн гэж үнэлэгддэг. Хичнээн автобус яваа нь чухал биш. Хамгийн гол нь зорчигч гэрээсээ өвлийн хүйтэнд гараад хэдэн минут автобус хүлээх вэ, автобусны буудал дээрх зорчигч хэдэн минут зогсох вэ, нэг автобусны араас ирэх тээврийн хэрэгслийн хугацаа хэдэн минут байх вэ гэдгийг бодож байж жигд явна гэсэн үг. Энэ бол хамгийн гол үзүүлэлт.

ӨГЛӨӨ ХҮҮХДҮҮДЭЭ УНТАЖ БАЙХАД НЬ АЖИЛДАА ЯВААД, ШӨНӨ УНТАЖ БАЙХАД НЬ ГЭРТЭЭ ОРДОГ ХҮМҮҮС БОЛ “НИЙТИЙН ТЭЭВРИЙНХЭН”

-Автобусны жолооч, мөнгө хураагч нар өглөө хэдэн цагт ажилдаа явж, орой хэдэн цагт гэртээ харьдаг бол?

-1990-ээд оноос өмнө автобусны үйлчилгээ өглөө 06 цагаас  үдэш 23.30 хүртэл явагддаг байсан. Харин одоо бол өглөө 06.45-аас үйлчилгээ эхлээд оройн 22.30 цаг хүртэл үргэлжилж байгаа. Ажлын байранд ирсэн жолооч автобусаа бэлтгэнэ. Толь, гэрэл дохиогоо шалган аюулгүй байдлаа хангана. Өөрийгөө ч бэлтгэнэ. Автобусны бүх компаниуд жолооч, кондукторуудаа өглөө эрт “А”-ийн автобусаараа зөөдөг юм. Бид ажилчдадаа 06.10 гэхэд бааз дээр ирэх шаардлага тавьдаг. 05.30 гэхэд “А” автобус зогсоолын эцсээс явдаг. Хотын бүх дүүргээс хүмүүсээ зөөн авчирч автобуснуудын түрүүч нь 06.20-д үйлчилгээнд гарна. Тэгээд орой 22.30-д бууж автобус бааздаа ирэхэд 23 цаг өнгөрнө. 23.20-д “А”-ийн автобус хөдөлнө. Гэртээ 24.00 цаг өнгөрч байхад л орно шүү дээ. Цалин нь хэд билээ дээ. Хуучин 90-ээд оноос өмнө автобусны жолооч нар сард 1500 төгрөг авдаг байсан нь тэр үеийн дундаж цалин 600 төгрөгтэй харьцуулахад өндөр цалин байлаа. Дээр нь Хотын захиргаанаас жилд 30-40 хүнд байр өгдөг байсан юм. Нийгмийн асуудлыг нь шийдчихдэг, ар гэр тайван, хоол ундтай, амьдрал хангалуун учир сайн ч ажилладаг байлаа. Гэтэл өнөөгийн жолооч нарын 98 хувь нь гэр хороололд амьдарч байна. 1990 оноос хойш нэг ч байр олгоогүй. Жолооч нарын дундаж цалин өнөөдөр 600-700 мянган төгрөгт хэлбэлзэж байна. Тэд чинь хүүхдүүдээ өглөө унтаж байхад нь ажилдаа яваад, шөнө унтаж байхад нь гэртээ орж байгаа юм шүү дээ.

-Жолооч нарт ээлж байхгүй гэсэн үг үү?

-Төрийн өмчит компани бол ээлжийн жолооч явуулаад байгаа юм. Эхний жолооч 15.00 цаг хүртэл яваад дараагийн ээлжийнх 24.00 цагт л ээлжнээсээ бууж байгаа. Харин хувийн компани тэр болгон ээлжээр явуулж чадахгүй байна. Бидний хувьд Солонгост найман жил ашиглаад задаргаанд хаягддаг автобусыг Монголд авчраад засаж сэлбээд, үндсэн найман жилтэй тээврийн хэрэгслийг 12 жил хүртэл явуулж байгаа. Яагаад гэвэл шинийг авах мөнгө байхгүй.

-Жолоочоо яаж бэлтгэдэг вэ?

-1990-ээд оноос өмнө автотээврийн баазуудаас тэргүүний жолооч нарыг сонгож аваад автобусны жолоочийн курст бүтэн жил сургахдаа сэтгэл зүй, ёс суртахуунаас эхлээд аюулгүй ажиллагаанд маш их анхаардаг байсан. Троллейбусны жолоочийг ЗХУ-д сургадаг байлаа. 1990 он хүртэлх хугацаанд дээрх курсийг төгссөн хүмүүсийн нөөц байсан. Харин одоо бол “D” ангиллын тээврийн хэрэгсэл жолоодох эрх авсан шинэ төгсөгчид ирж байна. Энэ олон хүн дотор ганц нэг янз бүрийн ааштай хүн таарна. Үнэндээ бүх жолооч нар аваар осол гаргаад байгаа юм биш шүү дээ. Хотын замын хөдөлгөөний ачаалал ч бас нөлөөлдөг байх.

ЭНЭ АВТОБУСААР БИД УЛААНБААТАР ХОТЫН ИРГЭДЭД Л ҮЙЛЧИЛЖ БАЙГАА БИЗ ДЭЭ?

-1990-ээд оноос өмнө нийтийн тээвэр чухам ямар байсан хэрэг вэ? Тэр үед автобус олдохгүй, бас багтахгүй дүүжлэгдээд хэцүү байсныг л санаж байна?

- Нийтийн тээвэр 90-ээд оноос өмнө ч алдагдалтай ажилладаг байсан. Гэхдээ Тээврийн яамны харъяанд байсан учир яамнаас алдагдлыг нь нөхөн олгодог байлаа. Шугаманд дээд тал нь 300 автобус, 120 орчим троллейбус гардаг байсан. Улаанбаатар тэр үед 480 мянган хүнтэй, жижигхэн хот байлаа. Троллейбус ашиглалтад ороход нийтийн тээврийн хүлээлт багассан.

-Нийтийн тээврийн үйлчилгээнд микро автобуснууд орж ирсэн үеийн талаар та юу хэлэх вэ?

-1990 оноос хойш парк шинэчлэлт бараг зогсож, автобуснууд хуучраад 1997 он болоход нийтийн тээвэр бараг зогсохоор болсон. Тэр үед зөвхөн төрийн өмчийн автобуснууд явж байлаа. Ингээд оройн 19.00 цагаас хойш микро автобуснуудыг явуулах болсон. Хотын захиргаа нийтийн тээврийн асуудлаар ярилцаад нэгэнт хөрөнгө мөнгө дутагдаж байгаа болохоор энэ салбарт хувийн хэвшлийг татан оруулья гэж шийдсэн байдаг юм. Тэгээд хувь хүмүүс, баазад байсан жолооч нар хуучин автобуснуудыг хямд үнээр аваад, бас Өмнөд солонгосоос микро автобус оруулж ирсний зэрэгцээ дунд гарын автобусаар ч хувийн тээвэр хийж эхэлсэн. Ингээд 1998-2000 он гэхэд арай гайгүй болсон доо.

-Шинэхэн цэнхэр автобуснууд явж эхэлсэн үе саяхан юм шиг л санагдаж байна?

-1995 онд Японы Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар “NISSAN” гээд цэнхэр 100 автобус орж ирсэн юм. Японы Засгийн газрын хөрөнгөөр “Автобус-1”-ийг бүрэн шинэчилсэн. Зогсоолын талбай, засвар үйлчилгээний цех гээд бүгдийг шинээр барьж өгөөд нэг ч төгрөг аваагүй. Дээр нь 100 автобусныхаа сэлбэгийг оруулж ирсэн. Өөрийнх нь инженер 10 жил ажилласан. Гэхдээ энэ хооронд “Автобус-1” санхүүгийн хувьд боссон уу гэвэл үгүй.

-Яагаад?

-1999 онд анх тарифыг гэрээгээр 200 төгрөгөөр тогтооход түлшний үнэ 270 төгрөг байлаа. Одоо түлшний үнэ нэмэгдсээр 1800 төгрөг болсон. Гэтэл тариф 400 төгрөг.

-Одоо хувийн компаниуд парк шинэчлэлт хийж чадаж байна уу?

-Бид үргэлж хог дээр хаях болсон автобусыг авчирч засаад явуулах гэж энэ хэдэн цаасаа үрмээргүй байна. Хуучин тэрэг үнэхээр хэцүү. Маш их зардал гардаг. Шинэ тэрэг авъя гэхээр мөнгө байхгүй. Төрөөс бидэнд хөнгөлөлттэй зээл өгөх хэрэгтэй байна. 8 жилийн гүйлттэй автобус нэмэхийг парк шинэчлэл гэж хэлэхгүй ээ. Энэ чинь парк сэлбэлт. Парк шинэчлэлт гэдэг чинь хуучин автобусны явах норм нь дуусаад оронд нь шинэ, огт гүйгээгүй 00 заалттайг авахыг хэлж байгаа юм.  

-Төрийн өмчит компаниудын хувьд байдал ямар байгаа вэ?

-Төрийн өмчит компаниудын хувьд, 1995 онд зөвхөн Автобус-1 паркаа шинэчилсэн. Тэр автобуснуудын явах норм 2006, 2007 он дууслаа. 2009 онд аргагүйн эрхэнд 400 автобус оруулж ирээд төрийн өмчийн 3, хувийн хэвшлийн 7, нийт 10 ААН-д хуваарилсан. Одоо тэр тэрэгнүүд бараг дөрвөн жил болж байна. Эхний автобусанд моторын ээлж хийгээд л байж байна. Дөрвөн жилийн дараа бүгд зогсоно. Эхний дөрвөн жил өнгөрөнгүүт эдгээр автобусны засварын зардал нэмэгддэг. Төрийн өмчит ч бай, хувийн хэвшлийнх ч бай аль аль нь ялгаагүй санхүүгийн хүнд байдалд байдаг. Энэ бүгд алдагдалтай тарифтай холбоотой.

-Санхүүгийн асуудлаа яаж шийддэг вэ?

-Хувийн хэвшлийнхэн бол өөрийн болоод ах дүү нарынхаа орон байрыг зээлийн барьцаанд тавих л хэрэгтэй болдог. Автобусыг зээлийн барьцаанд авахгүй. Зөвхөн үл хөдлөх хөрөнгө л нэхдэг. Зээлийн хүү нь өндөр. Жилдээ 24-26 хувь. Тэгж гүйгээд ч хуучин тэрэг л авна. Тийм учраас л бид хөнгөлөлттэй зээл хүсээд байгаа юм. Жилийн хүүгүй ч өгсөн болно шүү дээ. Энэ автобусаар бид Улаанбаатар хотын иргэдэд л үйлчилж байгаа биз дээ.

 “НӨХӨН ОЛГОВОР” БОЛ ӨНДӨР НАСТАН, ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ИРГЭД, ЦАГДААГИЙН АЖИЛТНУУД, ОЮУТНУУДЫН АВТОБУСНЫ МӨНГӨ

-Хувийн хэвшлийн компаниудад шинэ автобус өгөөгүй гэж үү?

-Солонгосын “DAEWOO” автобусыг оруулж ирэхдээ 10 аж ахуйн нэгжид эргэж төлөх нөхцөлтэйгээр хувааж өгөөд, тээврийн тариф нь 400 төгрөг байна гэж тооцоо хийсэн юм. 2009 онд нийтийн тээврийн тариф 300 төгрөг байсан шүү дээ. 2011 оны наймдугаар сард тарифыг 400 болгосон. Энэ хооронд нөгөө 300, 400 төгрөгийн зөрүү гэж гарна. Энэ тарифын зөрүүг нөхөн олговорт тооцож өгөөгүй.

-Нөхөн олговор гэж үнэгүй тээсэн хүнийхээ мөнгийг буцаж авахыг хэлж байна уу?

-Тэгж ойлгож болно. Гэхдээ энэ бол алдагдал нөхөх асуудал биш. УИХ-ын чуулганаар улсын төсвийг батлахдаа нийтийн тээврийн нөхөн олговрыг нийтийн тээврийн татаас гэсэн томъёоллоор оруулчихсан юм. Ийм учир дээр доргүй үүнийг “алдагдлыг нь өгөөд байна” гэж ойлгосоор ирсэн. Харин амьдрал дээр бол энэ нь үнэгүй тээсэн өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, цагдаагийн ажилтнууд, оюутнуудын автобусны мөнгө. Тэднийг өдөрт хоёр удаа суухаар тооцож бидэнд нөхөн олговор өгдөг юм. Энэ нь 800 төгрөг буюу өглөө ажилд яваад, орой буцаж ирэхээр тооцдог гэсэн үг. Тэгээд тэр хүмүүстээ үнэмлэхийг нь хэвлээд тараачихдаг. Гэтэл амьдрал дээр тэр хүн өдөрт хоёр удаа суухгүй.  10, 20 ч сууж болно шүү дээ. Дунджаар нэг хүн өдөрт 3.7 удаа суудаг гэдгийг холбооноос хийсэн судалгаагаар тогтоосон байдаг. Тэгэхээр энэ мөнгө бидэнд дутуу олгогдоод байна. Нөхөн олговрын мөнгө 2000 оноос хойш маш бага олгогдож байсан. 2006 онд Том оврын автобусны холбоог байгуулж, бид нар нэлээн асуудал үүсгэж байж 2008 оноос хойш арай гайгүй болж эхэлсэн дээ.

-Улсын төсөвт тусгасан мөнгийг бүрэн өгдөггүй гэсэн үг үү?

-Төсвийн хууль бол хууль. Хуулийг хэн ч байсан биелүүлэх ёстой биз дээ. Гэтэл нийслэлийн удирдлага төсвийн хуулийг зөрчсөн. 2009 онд 14.6 тэрбумыг баталсан ч 10.9 тэрбумыг өгч байгаа юм. 3.7 тэрбум нь байхгүй болчихсон. 2010 онд 30.9 тэрбумыг баталсан. 26 нь л оногдсон. Бас 4.9  тэрбум нь байхгүй болчихож байгаа юм. Тэгээд бид нар тэмцсэний үр дүнд 4.9 тэрбумыг 2011 онд буцааж өгсөн. Үнэнийг хэлэхэд бид нар чинь 2009 онд нэг зорчигчийг 300 төгрөгөөр тээвэрлэсэн шүү дээ. Гэтэл нөхөн олговрыг 200 төгрөгөөр бодож өгсөн.

-Автобус компаниудын санхүүгийн нөөц бололцоо ер нь ямар байдаг юм бэ?

-Троллейбусны “Цахилгаан тээвэр” компани л гэхэд нийгмийн даатгалд 300 саяын өртэй. Хамгийн гайгүй нь “Автобус-“1” байгаа. 1995-1996 онд 100, сүүлд 2006-2007 онд 120 автобусыг үнэгүй авсан. Өөрсдөө нэг ч төгрөг гаргаагүй. Мөнгө цуглуулж автобус авна гэхгүй учраас цалингаа өгөөд, ажил нь гайгүй яваад байгаа юм.

-Автобусны эцсийн зогсоол гэж одоо байна уу?

-Энэ бол том асуудал. Улаанбаатарт 84 эцсийн зогсоол байдаг ч шаардлага хангаж байгаа нь 7-8 л байгаа байх. Эцсийн зогсоолд ирээд жолооч хэдэн минут зогсож амрах хэрэгтэй. Биеэ засна. Цайны цагаар хоолоо иднэ шүү дээ. Одоогийн эцсийн зогсоолууд тэрэг тавих талбайгүй. Таксины зогсоол болгочихсон, ТҮЦ барьчихсан, тэгээд бид нарыг хог тарьдаг гээд хөөдөг. Ингэж болохгүй биз дээ. Эцсийн зогсоолыг кадастрын зураг, бүх стандартынх нь дагуу бариад нийтийн тээврийн газрын мэдэлд өгөх ёстой юм. Тээвэрлэлтийн процесс гэж байдаг. Өглөө шугамд гараад орой буух хүртэл бүгд технологийн дагуу задаргаатай байх ёстой. Жолоочийн шугаманд ажиллах, амрах журам гэж хүртэл бий. Шөнийн 24.00 цагт буусан жолооч өглөө ээлжинд ямар нөхцөлд гарах вэ гээд. Хүний физиологийн онцлог гэж байна. Засвар үйлчилгээний норм норматив, стандарт гэж байгаа. Энэ бүхэн тэр чигээрээ аюулгүй ажиллагаатай холбоотой. Гэтэл энэ норм алдагдчихаад байна. Үүнийг л буцаагаад сэргээх хэрэгтэй. Нийтийн тээврийн газар энэ бүхнийг зохион байгуулах учиртай.

НИЙТИЙН ТЭЭВРИЙН КОМПАНИУДАД ХӨНГӨЛӨЛТТЭЙ ЗЭЭЛ ХЭРЭГТЭЙ БАЙНА

-Манайхан өөрсдөө нийтийн тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэж эхлээд байгаа. Инженер, техникийн ажилтнуудын нөөц хэр их байгаа вэ?

-Мэргэжлийн ажилчид маш цөөн байна. Манайхан бүгдээрээ дээд сургуульд нийгмийн чиглэлээр сурах гээд байдаг, ажил байхгүй. Гэтэл баялаг  бүтээхэд чинь заавал үйлдвэрлэл байх ёстой. Үйлдвэрлэл явуулахад мэргэжлийн ажилчид хэрэгтэй. Үйлдвэрлэлийн анхан шатны удирдагч, сайн мастер, техникч, механик байх ёстой. Гэтэл Монголд инженерийн давхарга байхгүй болоод одоо сэргэх гэж байна. Үүнд төрийн бодлого хэрэгтэй.

-Өвлийн улиралд автобусны цонх цантаад зорчигчид буудлын баримжаагүй болдог. Манай орны цаг уурт тохирсон автобус худалдаж авахаар судалж үзсэн зүйл байгаа юу?

-Бидэнд судалсан зүйл байгаа. Хятадад явж байгаад Солонгосын хөрөнгө оруулалтай нэг компани байгааг олж мэдсэн. Бидний очсон үйлдвэр Казахстанд 100 автобус зарсан байна. Бид тэднээс автобус худалдаж авья гэтэл хамгийн доод тал нь 10 тэрэгний захиалга авна гэж байгаа юм. Автобусны угсралт гээд бүх зүйлийг нь харсан. Дулаалга ч хийлгэх боломжтой. Дээд тааз, ханаа дулаалаад, цонхны шилээ давхар хийлгэж болохоор. Бас нэмэгдэл халаагуур тавьдаг. Энэ бүхнийг шийдээд дотор нь камер тавьж өгье гэж байна. Мөн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хаалга, бариул, шат гээд бүгдийг автобус бүрт стандартынх нь дагуу хийж өгье гэсэн.  

-Энэ автобусыг ямар үнээр худалдаж авах вэ?

-Шинэ автобус 51 мянган ам.долларын үнэтэй. 8-9 жил ашиглахад болно. Хамгийн гол нь тээврийн зардал гарахгүй. Бид нар өмнө нь автобус оруулж ирэхэд нэгэнд нь тээврийн зардал гэж 5700 ам.доллар төлдөг. Харин энэ үйлдвэр Эрээн хүртэл хүргээд өгнө. Дээр нь сэлбэгээр хангана.

-Том оврын автобуснуудын хувьд орлого хөөцөлдөх хандлага олон асуудлыг үүсгэж байна. Үүнийг яах вэ?

-Хамгийн тэнэг зүйл бол орлого хөөцөлдөх. Ер нь шугамын судалгаа хийж цахим картанд оруулна гээд байгаа шүү дээ. Тэр л хамгийн зөв гарц гэж би боддог. Цахим картаар дамжин нийтийн тээвэрт орж байгаа бүх мөнгө нь нийслэлийн тээвэрт төвлөрөөд, нийт компаниуддаа ажилласан автобус цагаар жигд хуваах юм бол орлоготой шугам, орлогогүй шугам гэдэг ялгаа  арилна. Ингэж байж л үйлчилгээний чанар гэдэг зүйл жинхэнэ утгаараа гарч ирнэ. Төв зам руугаа бүгд шахахаа больж, хотын зах руу ч үйлчилгээ сайжирна.

-Хотын захын үйлчилгээ гэснээс, микро автобусны хэрэгцээ гэж байна уу?

- Хотын захын гэр хорооллын хүмүүс 2-3 км алхаж гэртээ ордог. Том оврын автобус тийшээгээ явж чадахгүй. Тэгэхээр тодорхой гэрээ хийгээд микро автобус нь тэр дүүрэгтээ үйлчлэг л дээ. Явган явах нь явж, суух нь суугаад л явна. Мөн жолооч нарыг дахин сургалтад хамруулж, том оврын автобусны жолоочоор ажиллуулсан ч болно шүү дээ. Гадаад орнуудад нийтийн тээврийн үйлчилгээгээ сайжруулан хотынхоо замын түгжрэлийн асуудлыг шийдэж байна. Таллин хот гэхэд 2013 онд нийтийн тээврээ үнэгүй болгочихсон. Хүмүүс машин унах нь багасч, зөвхөн эмнэлэг явах, дэлгүүр орох үедээ машинаа унаж бусад үед нь нийтийн тээврээр зорчдог болсон. Словакын Брно хот бас нийтийн тээврийн зохицуулалтаар замын түгжрэлийн асуудлаа шийдсэн байна.

-Манайд ийм бололцоо бий юу?

-Бид холбооны зүгээс саналаа өгдөг юм. Энэ цахим картаа хэрэгжүүлэхийн хамт бүтэн жил хагас нийтийн тээврээ үнэгүй болгоё. Их мөнгө гарахгүй, 140-160 тэрбум төгрөг зарцуулна. Тэртээ тэргүй 57 тэрбумыг өгч байгаа юм чинь нэмээд 100 тэрбумыг гаргачихад яадаг юм. ААН-үүд орлого хөөцөлдөх, шугам булаацалдахаа больж, жигд ажилласан машин цагаар мөнгөө авах боломж бүрдэнэ. Энэ хугацаанд маршрутын схемээ задлаад, үйлчилгээний тариф гээд бүх зүйлээ шинэчлээд ирнэ. Яваандаа бүх хүн мөнгөө төлдөг болж, эхлээд 50 төгрөгөөр явж болно. Хэдэн сарын дараа 100 төгрөг болгох жишээтэй. Ийм байдлаар алдаагаа засах боломжтой гэж бид үзэж байгаа.

- Цаашид яавал зохих талаар таны бодол?

-Ер нь засгийн газар, нийслэлийн удирдлага нийтийн тээврийг яаж хөгжүүлэх бодлогоо тодорхойлох цаг болсон. Үүнд хоёр зам байна. Нэгдүгээрт, нийгмийн захиалгат үйлчилгээ гэдэг утгаараа алдагдлыг төр хариуцсанаар ААН-үүдийг хөл дээрээ босох, шинэ техник технологи нэвтрүүлэхэд нь санхүүгийн дэмжлэг болно. Хоёрдугаарт, нийтийн тээврийн үйлчилгээг зах зээлийн хуулиар нь явуулна гэвэл тээврийн тарифыг барихаа больж, чөлөөт үнийн системд оруулах. Энэ бүгдийг даруй шийдэхгүй бол нийтийн тээврийн салбар босох, мөхөхийн зааг дээр байна гэдгийг онцолъё.

Ярилцсан Ц.ОЮУНЧИМЭГ

МУ-ын Гавьяат жүжигчин Ж.Алтанцэцэг: “Их гоё урлагийн сургууль нээхсэн гэж бодож явдаг нэгэн мөрөөдөл надад бий”

1 цаг 49 минутын өмнө /2012-07-31/  - Урлагийн ертөнцөд гарсан бүтээлүүд бол нэгэн цаг үеийн түүх байдаг учир, түүхээ эргээд харахад зөв бичсэн байх юмсан гэж боддог- Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин Ж.Алтанцэцэгтэй ярилцлаа. Поп хатагтай маань энэхүү эрхэм хүндтэй шагналыг улсын баяр наадмын өмнөхөн гардан авсан билээ. Ер нь хэдий хэмжээний хөдөлмөр зүтгэл гаргаж, хичнээн удаа гадаад, дотоодод аялан тоглолт хийж, ямархуу он жилүүдийг чин үнэнчээр урлагтаа зориулж, урлаг соёлоо хөгжүүлэхэд ямархуу хувь нэмэр оруулсны эцэст төрийн дээд шагналд хүрдэг юм бэ гэдгийг тодруулан ярилцаж, “шинэхэн” гавьяатынхаа амьдралын хуудсаас уншигч таны өмнө дэлгэж байна. -Төрийн эрхэм хүндтэй шагнал авсанд тань баяр хүргэе. Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин хэмээх хүндтэй шагнал хүртсэний дараах сэтгэгдлээсээ манай уншигчидтай хуваалцана уу. - Наадмын өмнөх өдөр Монгол Улсынхаа ардчилсан Ерөнхийлөгчөөс энэхүү хүндтэй шагналаа авч байхад, алтан үеийнхний мундаг багш нарынхаа өмнө өвдөг чичрээд шалгалтаа өгөөд дуулаад зогсож байсан үе маань нүдэнд харагдаж байлаа. Ерөнхийлөгчөөс шагнал авна гэдэг их догдолмоор юм байна лээ. Тэр өдөр үнэхээр эгэл хүмүүс төрийн дээд шагналаар шагнуулсан. Тогооч, үсчин, кассчин, жолооч, слесарь гээд дандаа олон жил хөдөлмөрлөсөн, ажил мэргэжилдээ үнэнч байж, амжилт гаргахын төлөө залуу нас, амь амьдралаа зориулсан ийм хүмүүстэй зэрэгцэж шагнал авсандаа би маш их баярлаж байлаа. Шагналаа авч гарч ирээд сэтгүүлчдэд ярилцлага өгөхдөө “Төрийн дээд шагнал авна гэдэг сүрдмээр, догдолмоор зүйл байдаг юм байна. Энэ хүндэтгэлтэй шагналыг эгэл хүмүүстэй, ард түмэнтэйгээ зогсож байгаад авсандаа баяртай байна. Үзэгч түмэндээ баярлалаа” гэж хэлж байлаа. Би дуучин төдийгүй залуу хүн. Хорин жил хоолойгоо сөөтлөө дууныхаа урлагийн төлөө, шантарч эргэж буцах үе байсан ч зогсоохгүйгээр үргэлжлүүлэн явж чадсан. Гэтэл энэ эгэл жирийн хөдөлмөрч хүмүүс 30, 40 жил зүтгэж, түүнийхээ төлөө амьдарч бүх залуу насаа зориулж ирсэнийхээ төлөө шагналаа аваад, ямар их баяртай зогсож байсан бэ. Тийм их баяртай байгаа хүмүүсийн дунд би ч бас баярлаад зогсож байсандаа тухайн өдөр маш аз жаргалтай бөгөөд сэтгэл дүүрэн байж чадсан гэж хэлмээр байна. -Та энэ баяртай мөчид хүүхэд ахуй цагийн дурсамжаасаа юуг онцолмоор байна вэ? -Миний хүүхэд ахуй нас, өсвөр нас маань Налайхын уурхайд, ажил хөдөлмөр бужигнасан тосгонд өнгөрсөн. Тийм ч учраас тэрхүү ажил хөдөлмөр буцалсан дүр зураг одоо ч сэтгэлд тод үлдсэн байдаг юм. Миний ээж эм найруулагч -эмийн санч, аав маань уурхайчин хүн байлаа. Миний хувьд сурлага сайтай, идэвхитэй сурагчийн нэг байсан. Нэг их онцгойрохгүй ч дуу дуулдаг гэдгийг маань Налайхынхан тэр чигээрээ мэддэг байлаа. Наадмын өмнөхөн 7 сарын 9-ний өдөр шагнал авах тухайгаа сонсож байхдаа би аавыгаа их дурссан. Аав маань 1997 онд намайг СУИС төгсөхөд өнгөрсөн л дөө. Магадгүй охиныхоо олон жилийн зүтгэлийг, энэ алдар гавъяа шагнал авсаныг хараад үнэхээр их баярлах байсан болов уу. Тэр өдөр дуугаа ч гаргаж чадахгүй уйлаад л, Налайхын соёлын ордонд их сонирхолтой уур амьсгал бий болсон. Хүмүүс маань уйлаад, аав ээжийн найз нар баярлаад, “Бид нар чамайг хүүхэд байхаас чинь л мэднэ” гэцгээж байлаа. Шагналаа 10-ны өдөр гардан авсаны дараа Налайхаас утасдаж, “Алтаа чи сонсож байна уу, Налайхынхан уухайлаад дэмжиж байна шүү дээ. Ямар гоё юм бэ, Налайхын уурхайнхаа 90 жилийн ойгоор гавъяат болж байна. Налайхчууд маань гавъяаттай боллоо” гээд ярьж байсан. Үе үеийнхээ амьдралыг зориулж ирсэн бүх уурхайчиддаа бас баярлалаа гэж хэлмээр байна. Налайхын уурхай гэдэг тухайн үед монголын бас нэгэн халуун цэг нь байж чадсан. Тэнд өсөж торнисондоо би баярладаг. Аав маань ном их уншдаг, бас биднийг номонд дуртай болгосон хүн. Энэ бүхэн амьдралыг үзэх үзэл, тархи оюунд маань нөлөөлж, ер нь л юманд хичээнгүй байж, голж шилэхгүй хийж, нугарч хугарахгүй явах сэтгэлийн хатыг суулгаж өгсөн юм болов уу гэж боддог юм. -Уран бүтээлчийн хувьд анхны гараагаа яаж эхлэв, урлагийн ямар сургууль төгсөв гээд амьдралын түүхээсээ ярьж өгнө үү? -1991 онд 10 дугаар ангиа онц төгсөж, СУИС-ийн жүжигчний ангид шалгалт өгөөд тэнцээгүй. Онц сурдаг хүүхдүүдэд шууд хуваарь өгчихдөг байсан болохоор Багшийн их сургуулийн хуваарь авч байсан юм. Ээж, аав маань багш бол гэж зөвлөдөг, ерөнхийдөө урлагийн хүн болохыг маань төдийлэн дэмждэггүй байлаа. Гэвч би урлагийн хүн болохыг үнэхээр хүсч байсан учир амьдралдаа анх удаа бие даасан шийдвэр гаргаж, Налайхын соёлын ордны ахмадууд, уран сайханчдыгаа дагаад нэг сарын хугацаатай аялан тоглолтоор явчихсан юм. Тэгж явахдаа хааяа ёочин тоглодог, ардын дуу дуулдаг, бас жүжгийн рольд тоглочихдог байлаа. Ирэнгүүтээ гэртээ харьж чаддаггүй ээ, айгаад. Тэр үед ааваасаа эхний бөгөөд эцсийн удаа нэг сайн зэм хүртсэн дээ. Одоо бодоход, үнэхээр дотроо хүсч мөрөөдөж, урлагийн хүн болохсон гэж үнэн сэтгэлээсээ тэмцсэн тэмцлийн маань анхны хэлбэр нь тэр байсан юм билээ. Тэр шийдвэртээ одоо ч баярлаж явдаг. -Дараа нь ямар алхам хийсэн бэ? -1992 онд СУИС-ийн дуулаачийн ангид шалгалт өгөөд тэнцсэн. Анх дуучны ангид орохдоо Дундговийн мундаг уртын дуучны ард хоёрт жагсаад орж байлаа. Тэр үед 190-ээд хүүхэд дундаас 11 хүүхэд хуваарь авч байсан болохоор маш их өрсөлдөөнтэй байсан. Конкурс гурван өдөр явагдсаны дараа “тэнцсэн” гэдэг хариугаа аваад маш их догдолж, бүр хүсэл мөрөөдөл маань биелчихсэн юм шиг л санагдаж байсан. СУИС-д шалгалт өгч байхад Хайдав гуай гээд л мундагчуул бидний дуулахыг сонсдог. Тэр үед би Долгор эгчийн “Бодлын цагаан хун”-г дуулсан юм. Намайг дуулсны дараа “Энэ охинд Долгорын хэв маяг байна аа” гэдэг. Тэгснээ ”Чи өөр мэргэжлээр сурч болоогүй юм уу” гээд, бас л энэ хүн үнэхээр урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүйгээр явж чадах нь уу гэж шалгалт авч байсан юм шиг байгаа юм. Тэгэхэд нь би “Миний багын хүсэл дуучин, жүжигчин болох. Дуучин, жүжигчин хүн ч гэсэн онц сурдаг байх ёстой гэж бодож байна. Энэ дуучны мэргэжлийг ч гэсэн би яг арван жилд онц сурсан шигээ сурна гэж бодож байгаа” гэсэн чинь багш нар надад баяр хүргээд, орох орохдоо аягүй гоё нүдлэгдэж орж байсан.  "ДУРЛАЛЫН НУЛИМС" КИНОНЫ ДУУ БОЛ МИНИЙ АНХНЫ УРАН БҮТЭЭЛ -Оюутан цагийн дурсамжаасаа онцолвол..? - Миний хувьд тэгж их зорьж орж ирсэн болохоор маш идэвхтэй оюутан байсан. Манай ангийнхан ч бас их онцлогтой. Рок попын алдартай дуучидтай нэг анги төгссөндөө их бахархдаг. Миний хувьд нэгдүгээр курст байхаасаа эхлээд тэр үеийн “Варьете” чуулгад дагалдан дуучнаар орсон. Понограм тавина гэсэн ойлголт огт байхгүй. Шууд хөгжим яваад л дуулдаг байлаа. Миний хувьд “Бодлын цагаан хун” болон гадаад дуунуудыг дуулж, өөрийн гэсэн уран бүтээлтэй болох эхлэлээ тавьж байсан. -Анхны шагналаа ч бас оюутан байхдаа авсан уу? -Тийм ээ. 1993 онд намайг хоёрдугаар курсийн оюутан байхад “Монголын эстрадын хатан хаан” гэдэг сүртэй нэртэй тэмцээн Соёлын төв өргөөнд болсон юм. Анх тэр тэмцээнд “Түүнд би хайртай байсан” гэдэг дуугаараа оролцож, хоёрдугаар байр эзэлж байлаа. Өөжгий, Бачка нар хөгжмийг нь тоглож байсан. Дуучин Наран гуравдугаар байр, Мишээл нэгдүгээр байр эзэлж байсан. Дархан, Эрдэнэт хот болон холын аймгуудаас хүмүүс зорьж ирж оролцсон том тэмцээн болсон юм. Тэр тэмцээн дээр поп хатагтай Сарантуяа, Наран бид хоёрыг анх анзаарч, цаашид хамтран ажиллах эхлэл тавигдсан түүхтэй. -Дан эмэгтэй дуучдаас бүрдсэн тоглолт шуугиан тарьж байсныг санаж байна..? - “Намайг Ангирмаа гэдэг” гэсэн нэртэй тоглолт 1994 онд болж, 5 эмэгтэй дуучин оролцсон. Одоо ч манай студид 18 жилийн өмнө хамтарч тоглолтоо хийсэн 5 эмэгтэй дуучны маань тухайн үеийн зураг хүндтэй байрыг эзлэн хадгалагдаж байдаг. Үүний дараа 1995 онд “Вавилон мөрний эрэг дээр” тоглолтод Ангирмаа, Сарантуяа, Эрдэнэцэцэг агсан, Наран бид тав дуулж байлаа. Тэр тоглолт бол тухайн үедээ үнэхээр шуугиан тарьсан. Бид тавыг уран бүтээлч гэдгээр нь ард түмэнд илэрхийлж чадсан тоглолт болсон. Улсын циркт яг тоглолтоо хийх гээд тайзан дээр гарсан чинь суудал дээрээ давхралдаад суучихсан, багтаагүй нь шатан дээр чихцэлдээд суучихсан тийм их хүн хоёр өдөр дараалан үзсэн. Дараа нь Наран бид хоёрын аялан тоглолтууд эхэлсэн дээ. Монгол туургатнуудын олон улсын тэмцээн фестивалуудад бид хоёр олон удаа оролцож, олон ч шагналыг нь авч байлаа. Анх 1993 онд би 2-р байр, Наран 3-р байр эзэлж байсан бол, 1995 онд Тува-д болсон эстрадын залуу дуулаачдын уралдаанд би нэг, Наран хоёрдугаар байрыг нь эзэлсэн. Тэгээд Улаанбаатар таймс сонин, FM107-д анхны ярилцлагуудаа өгч байсан маань их дурсгалтай санагддаг. -Анхны клипээ хэзээ хийж байв? - 1997 онд “Чамайг би хүнийх гэж бодсонгүй” гээд хүмүүст их хүрсэн дуугаараа клип хийлгэсэн юм. Тэр клипэндээ халзан толгойтой гоё залуутай хамт, би урт хиймэл хумс, сормуус зүүгээд л, үсэндээ хар чёолк тавиад тоглож, “..үүлэн борооны дунд хайраа нээчихээд” гэсэн секси үгтэй дуу дуулсан чинь “Яахлаараа ийм замбараагүй хачин юманд тоглодог юм. Тэр юун залуу хаанаас гараад ирэв, хэний хүүхэд юм” гэж баахан хүн утасдаад. Оюутан цагийн уран бүтээл маань ингэж л эхэлж байлаа. 1992 онд “Ая дууны жигүүр”-т оролцохдоо анх удаа телевизээр гарч, 1994 оны анхны Пентатоникт дуулахад үзэгчид маш сайхан хүлээж авч байсан нь урам өгсөн. 1995-1996 онуудад “Варьете” чуулгынхаа зохиогдож байгаа бүх л арга хэмжээ, аялан тоглолтуудад оролцдог байлаа. Тэгээд 1997 онд СУИС-ийг төгсөхөд бол аль хэдийнээ дуучин. Гэхдээ үүнийхээ хажуугаар оюутан байхдаа авсан програмуудад их үнэнч, мэргэжлийнхээ шалгалтыг онц дүнтэй өгч байсан. - Алтан үеийнхэн болох багш нарынхаа тухай юу хэлэх вэ? -Би анх СУИС-д элсэн орохдоо багш нартаа амлаж байснаа биелүүлж, СУИС-ийн дуурийн дуулаачийн ангийг онц дүнтэй төгсөж чадсан. Хамгийн гол нь, алтан үеийнхэн болох багш нар маань бүгдээрээ “Чи одоо аягүй хөөрхөн Чио Чио Сан дуулж чадна, эсвэл концертны дуу дуулж чадна. Тийм учраас нэг жил огт рок поп дуулахгүйгээр дуурийн хоорт ор” гэдэг байлаа. Тэр үед манай СУИС-д урлагийн алтан үеийн Пүрэвдорж агсан, Загдсүрэн агсан, Найдалмаа багш, Жамьянжав багш болон миний багш МУГЖ О.Ичинхорлоо гээд дандаа сүрдмээр, биширмээр, үнэн сэтгэлээсээ зааж сургадаг мундаг багш нар хичээл заадаг байсан нь үнэхээр бахархмаар санагддаг. БАГШ, ЭМЧ НАР АЖИЛ ХАЯЖ, ГУДАМЖИНД ЖАГСААД БАЙДАГ, УРЛАГИЙНХАН БОЛ ХЭЗЭЭ Ч ТЭГЖ ЯВДАГГҮЙ... -Сургуулиа төгсөж, мэргэжлийн урлагт хөл тавьж байсан тэр үеэ одоотой харьцуулахад ямар санагдаж байна вэ? -Одоо дэлхий глобалчлагдаад манай урлагийн ертөнц маш хурдацтай урагшилж байгаа гэж би хэлнэ. Намайг оюутан байхад ч, сургууль төгссөний дараа ч ийм олон телевиз, FM байгаагүй. Хамгийн анхны FM 102,5 гэхэд 1995 онд, анхны дуу бичлэгийн “Сонор” студи 1997 онд нээгдэж байсан. Түүнээс өмнө бид нар айлын гал тогоонд хоолоо хийж байхад нь, яг дуусах гэж байна чимээгүй байж байгаарай гэж гуйж байгаад л, гурван минутад нэг ч бадаг алдахгүй дуулж дуугаа бичүүлдэг тийм л цаг үе байсан. Заримдаа айлын орцонд хүлээж сууж байгаад, нэг шанс олдонгуут нь бичлэгээ хийлгэнэ. Тэгж л явж, хөгжиж ирсэн. Энэ хугацаанд тохиолдсон бэрхшээлүүдэд шантрахгүйгээр олон жил явж байж би энэ урлагийн ертөнцийг мэдэрсэн болохоор, хэнээс ч хараат биш продакшн хийе гээд нөхөртэйгээ хамтарч Prosound’s студээ байгуулаад гуравдахь жилдээ үйл ажиллагаа явуулж байна. Олон жил дуулсан, яг энэ тогоонд буцалж явсан хүнийхээ хувьд урлаг соёлоо хөгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулъя гэж боддог. Яагаад гэвэл, рок поп бол маш залуу урлаг. Залуучууд маань хий дэмий хайран цаг заваа алдчихвий гээд сэтгэл өвдөөд байдаг юм. Өнөөдрийн байдлаар монголд студи бол ашиггүй байгууллага. Бид нар хүнд дарамтан дор ажлаа явуулдаг. Гэсэн хэдий ч энийгээ зогсоохгүй үргэлжлүүлээд, шинээр олон олон хамтлаг дуучдыг гаргаж ирэхийн төлөө ажиллаж байна. Тэгээд ч урлагийн ертөнцөд олон хүнийг гаргаж ирэхэд тусалж байх нь үүрэгт ажил маань юм болов уу гэж би боддог. -Энэ хугацаанд хэдэн удаа бие даасан тоглолт хийж, хичнээн цомог гаргаж, хэр олон шагнал авч байснаа тоймлон хэлбэл? -1998 оноос эхлээд дууны клипээ цацаад, 2000 онд хамгийн анхныхаа бие даасан тоглолтоо “Одиссей” нэртэйгээр циркт хийж байлаа. Хоёр дахь бие даасан тоглолтоо “Нисч ирсэн дурлал” нэртэйгээр UB паласт 2007 онд хийж, 200 гаруй уран бүтээлч оролцсон том тоглолт болсон. Энэ тоглолтынхоо дараа сар хагасын хугацаанд Монгол орныхоо бүх аймагт аялан тоглолт хийж, олон хүнтэй биечлэн уулзаж, санал хүсэлтийг нь сонсож, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа явуулж, маш олон хүний сэтгэл шингэсэн бэлгийг хүлээн авч, ард түмний дуучин гэдгээ мэдрэн, шинэ санаа бодлоор цэнэглэгдсээр ирж байлаа. Нийтдээ 9 цомог, нэг DVD гаргасан. Ардын дууг бол 2001 оноос эхлэн дуулж, 2010 онд өөрийн дуулсан ардын дуугаар цомог гаргаж байлаа. Сая наадмаар дөрвөн эмэгтэй дуучинтайгаа хамтран тавуулаа дуулсан “Миний Монгол” дуугаараа клип хийлгэж олон нийтэд хүргэлээ. Ер нь өнгөрсөн хугацаанд би нийт 100 гаруй шагнал, өргөмжлөл авсан юм байна лээ. Монгол Улсын Гавъяат жүжигчин, Алтан гадас одон, Соёлын тэргүүний ажилтан цол, тэмдэг, Гранпри гэсэн томоохон шагналуудаасаа бусдыг нь студидээ авчирсан байгаа. 2000 оны Пентатоникоос “Рок-поп хөгжмийн шилдэг дуучин”, 2003 онд “Шилдэг этник зохиомж” шагналыг авч, 2001 онд Олон улсын гранпри шагналын эзэн болсон. 2002 онд Азийн наадамд тусгай шагнал, Буриад улсад болсон наадамд хоёрдугаар байрын шагналыг нь авч байлаа. 2002 онд кино, жүжгийн дуу дуулж эхэлсэн. “Бооцоо” жүжгийн дуу маань хүмүүст маш их хүрсэн учир, клипэнд тоглосон үйл явдлыг миний бодит амьдрал хэмээн ойлгосон эмэгтэйчүүд намайг олон нийтийн газарт таарахаараа таньж, зарим нь өрөвдөж байгаагаа илэрхийлдэг байсан гээд бодохоор, урлаг хүмүүст хичнээн их нөлөөтэй болох нь мэдрэгддэг юм. 2006 он хүртэл би 7 тэмцээнд улс эх орныхоо нэрийг гаргаад, 2006 онд болсон тэмцээнд гранпри авч, Монголын маань далбааг олон бүжигчин нуруун дээрээ үүрээд бүжиглэж, Монголын дуучин гранпри авсан гэдгийг харуулаад, төрийн дуулал эгшиглүүлж байсан нь одоо ч сэтгэлд тодхон байдаг. Олон уралдаан тэмцээнд оролцож, монголынхоо соёл урлагийн хөгжлийг үзүүлж, таниулж байлаа. 2007 онд Тайваньд болсон үзэсгэлэнгийн үед долоо хоногийн туршид миний концерт тоглогдож, цомгоо борлуулж байсан. Нэг ч үг мэдэхгүй хэрнээ монгол гэж бахархсан олон хүн ирж надтай уулзаж байсан нь сайхан дурсамжийг үлдээсэн. - Дуучин хүнийхээ хувьд нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ хамгийн тод мэдэрсэн үе танд хэзээ тохиолдож байсан бэ? - Анх Divas Mongolia 2006 тоглолтыг зохион байгуулахад дуулж, шилдэг таван эмэгтэй дуучны нэгээр тодорсны дараа хамгийн анх ийм мэдрэмж төрж байлаа. Дараа нь орон даяар аялан тоглолт хийж байхдаа би “Ер нь шилдэг дуучин хүн гэдэг зүгээр нэг дуучин төдийгүй нийгмийн зүтгэлтэн байх ёстой юм байна. Хүмүүнлэгийн ажил хийх ёстой юм байна. Залуу үедээ үлгэр дуурайл өгөх ёстой юм байна. Ямар нэг гоё чухал зүйл заавал хийх ёстой юм байна. Хүмүүсийг зөв амьдрах замд нь оруулахад нөлөөлөх ёстой юм байна” гэж толгойдоо маш тодоор бичиж авсан. Ийм учраас би студи байгуулаад, багшлаад, олон ажил амжуулаад явж байна. Би бас урлагтаа их олон жил үнэнч явж, урлагийнхаа төлөө зүрх минь цохилж явдаг. Дууныхаа төлөө шантралгүй явж байсан хорин жилийн маань хөдөлмөр, дуу бичлэгийн студи байгуулаад монголынхоо урлагт бодитой хувь нэмэр оруулсан гээд хөдөлмөр зүтгэлийг маань үнэлсэн болов уу. Одоо урлагийг үнэлэх үзэгчид байхгүй, мэдрэмж байхгүй энэ хэцүү үед урлагийн төлөө явна гэдэг нь золиос байдаг. Үнэхээр тэр хэцүү үед үнэнчээр зүтгэж байгаад нь урлагийнхныгаа үнэлэх ч ёстой юм. Бас нэг зүйлийг онцлоод хэлэхэд, багш, эмч нар ажил хаяад гудамжинд жагсаад байдаг. Урлагийн хүн бол хэзээ ч тэгж явдаггүй. Байхгүй, болохгүй зүйлсээ нууж хааж, болж бүтэж байгаа юм шиг явж чаддаг. Тэгсэн хэрнээ олон түмнийхээ дунд сайн сайхан уур амьсгал өгөх гэж тэмүүлдэг гэдгийг ард түмэн маань ойлгоосой. ТЭР ҮЕИЙН МОНГОЛД ДЭЛХИЙН ХЭМЖЭЭНИЙ ТЭМЦЭЭН ХОЛ САНАГДДАГ БАЙСАН БОЛ, ОДОО ДЭЛХИЙН ХЭМЖЭЭНД ХҮРТЭЛ ХӨДӨЛМӨРЛӨХ БОЛОМЖ БИДЭНД БАЙНА -Таны сүүлийн үед хийсэн хүмүүнлэгийн ажлууд, хандивын тоглолтууд тань хүүхдийн сайн сайхны төлөө чиглэгдэж байгаа нь анзаарагдаж байна. Энэ талаар ямар томоохон ажлыг санаачилж байгаа вэ? - 2010 онд хүүхдийн дууны цомог гаргаж, 2011 онд Хүүхдийн ордонд хандивын тоглолт хийсэн. Цомгийнхоо орлого, бас найз нөхдийнхөө хандиваар Эх нялхасын эмнэлэгт амьсгалын гурван аппарат авч бэлэглэсэн юм. “Алтанцэцэгээ, чиний авч өгсөн аппаратаар маш олон хүүхдийн амь нас аврагдаж байна” гэж хэлэхэд нь надад их сайхан байдаг. Энэ сайн үйлс маань үргэлжлээд явж байгаа. Энэ жилийн хувьд бас 6 сарын 1-нд олон улсын хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр тоглолт хийж, цаашид Хүүхдийн сувилал байгуулъя гэсэн зорилготойгоор төсөл хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна. Миний хувьд ч ид залуу байснаа дунд үедээ орчихсон, мэргэжлийн болоод сэтгэл зүйн хувьд ч гэсэн бэлтгэгдчихсэн, цаашдаа хийж бүтээх олон ажил өмнө маань харагдаж байгаа нь бас их бахархалтай санагддаг. Энэ сайхан нэр төр, алдар гавъяа, авсан шагнал энэ бүгдийгээ цааш нь хариуцлагатай, нэр төртэйгөөр авч явна гэдэг миний хувьд бол том зам нээгдэж байгаа хэрэг гэж бодогдож байна. Миний эргэн тойрны найзууд их олуулаа. Тэд нар маань ч гэсэн надаар бахархаж, миний хийсэн хүмүүнлэгийн ажлыг дэмжиж, ар талд маань баталгаа болж зогсдогт нь би найз нартаа талархаж явдагаа хэлмээр байна. -Та гэр бүлээ танилцуулна уу? -Манай нөхрийг Сүхбуян гэдэг. “Бластмон фактурн групп” ХХК-ийн захирал. Саяхан намайг гавъяат авахаас долоо хоногийн өмнө Монголын ОУ-ын ТББ-аас манай гэр бүлийг “Манлай гэр бүл”-ээр өргөмжилсөн юм. Манай хүн ерөөсөө хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гардаггүй. Харин энэ шагналд их ач холбогдол өгч, хамт очиж шагналаа гардан авсан. Бид 18 жилийг хамтдаа өнгөрөөж, хоёр хөөрхөн хүүхэдтэй болжээ. Хүү гуравдугаар анги, охин маань гурван настай. Миний амжилт, ололт бүхэн гэр бүлийн маань ойлголцол, дэмжлэгтэй салшгүй холбоотой гэж би хэлнэ. -Таны хамгийн ойрын үед биелүүлэхсэн гэж бодож яваа мөрөөдөл тань юу вэ? -Одоо урлаг ч бас хурдтай хөгжихгүй бол, хүмүүс тэр тавхан минутын төлөө ямар их цаг зарцуулагдаж байгааг үнэлэхгүй, үзэнгүүтээ дараагийнхийг нь нэхдэг тийм нийгэмд бид амьдарч байна. Иймд залуучуудаа бас олон зүйлд сургах хэрэгтэй болов уу. Урлаг гэдэг хатуу үедээ үнэхээр хатуу байж чаддаг. Цаг хугацаа их хурдан өнгөрдөг юм байна. Тийм учраас “Та нар аливаа зүйлийг голохгүйгээр хийх ёстой, хичээх ёстой. Тэр үеийн монголд дэлхийн хэмжээний тэмцээн хол санагддаг байсан бол, одоо дэлхийн хэмжээнд хүртэл хөдөлмөрлөх боломж бидэнд байна” гэж би залуустаа хэлэх дуртай. Манай студи залуусын авьяасыг дэмжих чиглэлээр цөөнгүй ажлуудыг хийж байна. Тухайлбал, Total music, Coca-Cola ХХК-иас зохион байгуулдаг Coke’n beat амьд хөгжмийн наадамд шалгарсан оролцогчдын шинэ дуу бичлэг болон дууны найруулгыг хийж хамтран ажиллаж ирлээ. Энэ наадмын өнгөрсөн жилийн ялагч Compass хамтлаг Asian beat наадмын шилдэг хоолойгоор шалгарсан бол, энэ жилийн Coke’n beat-ийн ялагч UFO хамтлаг Сингапурт 11 сард болох Asian beat-д оролцохоор бэлтгэж байгаа нь гүйцэтгэгч Admax агентлаг буюу Мөнхсайхан ахын маань зохион байгуулсан ажлын үр дүн, бидний бахархал юм. Түүнчлэн өнгөрсөн онд Making The band-2 наадмыг 25-р суваг телевизтэй хамтран зохион байгуулж, шалгарсан Extacy хамтлагийг манай студиэс урлагийн ертөнцийн өрсөлдөөнд бэлтгэж, хамтран ажиллаж байна. Мөн SBN телевизтэй хамтран зохион байгуулсан “Манай аялгуу” дууны наадам зэрэг тодорхой амжилтад хүрээд байгаа төслүүдээ дурьдаж болно. Залуучууд яаж бор зүрхээрээ гарч ирж байгааг харахаар дэмжмээр санагддаг. Манай студи дээр залуус бэлтгэлээ хийж байна гэдэг бол бас л их сайхан нэр төрийн хэрэг. Иймд цаашдаа их гоё урлагийн сургууль нээхсэн гэж боддог нэгэн мөрөөдөл надад бий. Гараа сайн бол бариа сайн гэгчээр хийх зүйл их байгаа. -Таны дараагийн бие даасан тоглолт хэзээ болох вэ? -Төрийн шагнал хүртсэний дараахан олон хүн утасдаж, “Алтанцэцэгээ чи бол том дуучин, уран бүтээл хийгээрэй, тоглолт хийгээрэй” гээд хэлж байсан нь сайхан санагдаж байлаа. Хүмүүсийн итгэл, хайр хүндэтгэлийг дааж явна гэдэг их чухал. Ирэх намар 10 сард бие даасан гурав дахь том тоглолтоо хийхээр төлөвлөж байна. Шинэ уран бүтээлийг үзэгчдэд хүргэнэ гэдэг амаргүй зүйл. Тэр тусмаа энэ том цол хүндэтгэлийг авсан учраас хүмүүс ихийг хүлээж байгаа. Рок поп маань өөрөө шаардлага өндөртэй урлаг. Тайз, гэрэл, өнгө төрх, оролцох уран бүтээлчид гээд олон зүйлийг бэлдэж байна. Би поп дуучин попоо дуулна. Уянгын дуунууд ч дуулна. Дуурь, уянгын дуу, амьд хөгжимтэй дуу, багт наадмын гэсэн дөрвөн хэсгээс бүрдсэн тоглолт хийнэ. Удахгүй шинэ клипнийхээ зураг авалтыг хийхээр Солонгос улсыг зорих гэж байна. Дуучин хүний сэтгэл гэдэг тэр чигээрээ дуу байдаг гэж би хэлэх дуртай. Тэгээд ч урлагийн ертөнцөд гарсан бүтээлүүд бол нэгэн цаг үеийн түүх байдаг учир, түүхээ эргээд нэг харахад зөв бичсэн байх юмсан гэж боддог. -Ярилцлагынхаа төгсгөлд, Урлагт дөнгөж хөл тавьж буй залуустаа хандаж хэлэх үгийг тань сонсъё? -Урлаг гэдэг их айл өөрөө агуу том ертөнц. Тэр агуу ертөнцөд орж байгаа залуучууд хэзээ ч битгий шантарч байгаасай. Хүсэл мөрөөдөлдөө жижиг гэлтгүй бүгдийг уусгаж, зүрх сэтгэлдээ шингээж ажиллаарай. Тэгж байж л амжилтад хүрнэ. -Танд уран бүтээлийн улам их амжилтыг хүсье! Ярилцсан Ц.ОЮУНЧИМЭГ 2012-07-25, Улаанбаатар хот

Нэг саналын үнэ цэнэ

2012.07.20 “Ардын намынханд саналаа өгчихлөө, мөнгө нь тэгээд хаана байгаа юм бэ? Хоёрдугаар арван жилийн заалны цаад талд...” Энэ бол миний санамсаргүй сонссон яриа. Өвөрхангай аймгийн төвд, УИХ-ын сонгуулийн 10 дугаар тойргийн 95 дугаар хэсгийн хорооны гадна буюу тус аймгийн цорын ганц цэцэрлэг, сургуулийн цогцолборын гадаа, 2012 оны 6 сарын 28-ны өдрийн 14 цаг 25 минутын үед 2 эрэгтэй, нэг эмэгтэй гурван залуугийн хооронд болсон ярианаас дэвтэртээ товч хэлбэрээр буулган авсан өгүүлбэрүүд маань юм. Би тэр үед хэсгийн хороон дээр АН-ын ажиглагч хийж, сэтгүүл зүйн ажилдаа хэрэг болохуйц бодит ажиглалтуудыг хайж зогсох тэр мөчид ийм зүйл яах ийхийн зуургүй болоод өнгөрсөн хэрэг. Тэр дороо тус аймгийн АН-ын штабын хуульчдын багийн ахлагч Мөнхжаргалтай холбогдож энэ тухайгаа мэдээлсэн боловч ногоон, цагаан өнгийн хувцастай эдгээр залуусыг хоёрдугаар арван жил рүү явах замд нь улаан өнгийн машин тосон авч суулгаад, бөхийн өргөөний баруун талын замаар хурдлан одсон юм. Ийнхүү би араас нь авсан үл танигдах зурагтай, санамсаргүй сонссон яриагаа дэвтэртээ буулгасан тэмдэглэлтэй л үлдсэн билээ.  Миний бие сонгуулийн сурталчилгааны ихэнхи хугацаанд тус аймагт байж, АН-аас нэр дэвшигч Д.Зоригтын сурталчилгааны багт нь ажилласан юм. Ажиглагч хийх албан үүрэг надад байгаагүй ч, би өөрийн сониуч занд хөтлөгдөн ажиглагчаар бүртгүүлсэн байлаа. Ажиглагч хийгээд суухад, санал тоолох машины ойролцоо очоод зогсож байхад тухайн сонгогч аль намын нэр дэвшигчид саналаа өгсөн болохыг баримжаагаар тодорхойлж болохоор байсныг энд хэлэх нь зүйтэй болов уу. 95 дугаар хэсгийн хороон дээр саналаа өгч байсан өвөрхангайчуудын олонхи нь саналын хуудсаа дэлгэж харуулах шахам барьж, бараг л аль намд саналаа өгснөө харуулж байгаад машинд хийгээд байгаа дүр зургийг би анхандаа гайхан ажиглаж байлаа. Сонгуулийн хэсгийн хорооныхны эсрэг талын эгнээнд суусан ажиглагч нарын зүгт харвал, Ардын намын ажиглагчид тасралтгүй бичлэг хийж суугаа харагдана. Бусад намынхан хааяа нэг фото зургийн аппаратаар зураг авахаас хэтрэхгүй, дэвтэртээ тэмдэглэл хөтөлж, сонгуулийн хэсгийн хорооныхон, итгэмжлэгдсэн бүртгэгч нарын үйл ажиллагаанд хяналт тавьж, ээлжлэн орж гарч байх аж.  Сонгогчдын хувьд ихэвчлэн гэр бүлээрээ болон ганц нэгээрээ ирж, үе үе бөөнөөрөө орж ирэх үед нь оочер үүсч байлаа. Ийнхүү бөөнөөрөө орж ирсэн хүмүүс аль намд саналаа өгч байгааг баримжаалахаар, би дахин санал тоолох машины ойролцоо очиж зогслоо. Тэд команд авсан мэт МАН-ын нэр дэвшигчдэд саналаа өгч байгаа нь ажиглагдав. “Арай ч дээ, ийм баймааргүй юм” гэсэн бодол надад төрж, би энэ сэтгэгдлээ нүүрэн дээрээ ил харагдуулахгүйг хичээн зогсож байлаа. Ингээд хүмүүсийг ажиглаж эхлэв. Миний гайхшийг барсан тэдний ихэнхи нь үнэхээр ядуу зүдүү хүмүүс болох нь анзаарагдав. Дургуйцэхээсээ илүү өрөвдмөөр, жигшихээсээ илүү ойлгохыг хичээх хэрэгтэй хүмүүс аж. Харин бие даасан, хэнээс ч хараат бус болов уу гэмээр залуус, дунд болон ахмад насныхан ихэвчлэн АН-д, зарим нь бусад намуудад саналаа өгч байх нь ажиглагдлаа. Сонгуулийн санал хураалт явагдаж дуусахад санал тоолох автомат машины дүнг шууд хэвлэн гаргаж, хэн ямар санал авсан болох нь тодроод ирэв. Техникийн хөгжил гэдэг үнэхээр хөдөлмөр хөнгөвчилдөг аж. Сонгуулийн санал хураалтын дүн тэр дороо гараад ирэх нь үнэхээр таалагдлаа. Тэр ч байтугай санал огт тэмдэглээгүй болон буруу тэмдэглэсэн хүчингүй хуудас хэд байгаа нь хүртэл бичигдээд гараад ирэх юм. Ингээд санал тоолох 2 машины дүнг нэгтгэж, нам эвслийн нэр дэвшигч бүрийн хувьд тус бүр хоёр тоо нэмээд л эцсийн дүн хэсгийн хороон дээр гарч, бидэнд дүнг принтерлээд өгөх нь тэр. Нам, эвсэл бүрийн хүсэлтийн дагуу санал тоолох машины скайнердсан саналын хуудасны зургуудыг бүгдийг нь СД-нд хуулаад өгөв. Ингээд л хэн ямар санал авсан, принтерлэж гаргасан хуудас үнэн эсэхийг хянаж тоолсон ч болохоор мэдээлэлтэй болоод авах юм. Гайхалтай. Тооллогонд эргэлзэх зүйл алга. Харин сонгогчийн санал юу болж хувирав даа гэсэн бодол толгойд эргэлдсээр.   СОНГУУЛИЙН ДАРАА.. Өнөөдөр өвөрхангайчууд УИХ-д төлөөлөлгүй байна. Учир нь үнэмлэхүй ялалт байгуулсан гээд байгаа МАН-ын нэр дэвшигчид сонгогчдын саналыг худалдан авах зорилгоор мөнгө, эд бараа тараасан нь хууль зөрчсөн үйлдэл болжээ гэсэн шүүхийн шийдвэр гарсан байна.  Ийм ч учраас тэдний нэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид өргөн баригдаагүй. Энэ бүхнийг нэг тийш нь шийдэх үүрэгтэй хүмүүс бол УИХ-ын сонгуулийн 10 дугаар тойргийн хороо. Гэвч тэд өнөөг болтол энэ асуудлыг авч хэлэлцэхээс зайлсхийж ирлээ. Энэ хугацаанд МАН-ын нэр дэвшигчдийн мөнгө, эд бараа тараасан үйлдлийн тухай мэдээлэл өгсөн, хэвлэлд ярьсан Өвөрхангайн иргэдийг дарамталж, хавчин гадуурхаж байна гэсэн сураг дуулдах болжээ. Үзэж харснаа үнэн бодитоор нь мэдээлэх эрхгүй дарангуйллын нөхцөл байдал Өвөрхангайд бий болжээ хэмээн ойлгогдохуйц мэдээллүүд ар араасаа чих дэлссээр л байна.  Хэдхэн хоногийн өмнө аймгийн засаг дарга нь өөрөө нийслэлд ирж, хэвлэлийн бага хурал хийлгэж, АН-ын хоёр нэр дэвшигчийн тухай буруу ташаа мэдээллийг түгээж байгаа харагдах юм..? Миний анзаарснаар тус аймагт намаар ялгаварлах, намчирхах хандлага газар авч, МАН-ын гишүүн л биш бол хүн биш гэсэн статуст дэндүү ойртож очсон нөхцөл байдал үүсчээ. Аймгийн хэмжээнд ядуурал ихтэй, ажлын байр нэмэгдсэн хэдий ч хүн амын өсөлтийн хурдаа гүйцдэггүй, залуус нь хөдөө орон нутгаасаа дайжиж хот бараадах сонирхолтой болсон гээд тэр сайхан газар нутаг, цэцэглэн хөгжиж буй аймаг нь эзгүйрэх вий дээ гэсэн болгоомжлол төрж байсан.  Өвөрхангай аймгийн төв миний анх очиж байсан 2007 он, дараахан нь очсон 2009 онтой харьцуулшгүй хурдацтай хөгжсөн байлаа. Зам харилцаа, барилга байгууламж, бүтээн байгуулалтын ажлууд үнэхээр сайн хийгдсэн учир аймгийн төвийг хотын хэмжээнд харагдуулах нь бахархмаар. Гэвч нутгийн зарим залуустай ярилцаж үзэхэд, сургуулиа төгсөөд хотод л үлдэнэ дээ гэх нь харамсалтай сонсогдож байв. Аймгийнх нь хаа сайгүй хэт намчирхсан уур амьсгал ноёлж, МАН-д элсэхгүй л бол ажлын байргүй үлдэнэ гэх айдас улам нэмэгдсээр байгаа нь Өвөрхангайн залуусыг нутаг орноосоо дайжихад хүргээд байна уу гэж бодогдож байсныг нуух юун.  Сонгуулийн сурталчилгааны үед ухуулагч нартай уулзахад, Арвайхээрийн нэгэн багийн засаг дарга “Газар өгнө, гэр өгнө” гэж хүмүүсийн өргөдлийг аваад МАН-ын сурталчилгааг хийгээд яваад байна гэсэн гомдол яригдаж байсан юм. Тэр үед АН-аас нэр дэвшигч Д.Зоригт, Г.Батхүү нар өмнөх дөрвөн жилд хийсэн УИХ-ын гишүүний ажлаа тайлагнаж, Ардчилсан намын мөрийн хөтөлбөрийг сонгогчдод ойлгуулахын тулд тусгайлан илтгэл бэлтгэж, ихээхэн ач холбогдол өгч байсансан. Гэтэл энэ бүхэн огт хэрэггүй байсан гэж үү? Сонгогчид юу ч сонирхохгүй, ойлгохгүй, тараасан материалыг нь уншихаа больчихсон юм бол ийм зүйлд мөнгөө зарцуулах, зарцуулах тухай хууль батлах нь хэр оновчтой вэ. Ер нь хуулийн хүрээнд хуулиа хэрэгжүүлэн ажиллах нь тийм буруу зүйл гэж үү гэсэн эцэс төгсгөлгүй асуултууд хөвөрсөөр..   СОНГОГЧИЙН ЭРХ БА АЖИГЛАГЧ УИХ-ын Сонгуулийн тухай шинэ хуулинд ажиглагчийн эрхийг илүү нээлттэй тусгаж, мэдээлэл цуглуулах, баримтжуулах төхөөрөмжөөр “Шүдээ хүртэл зэвсэглэх” боломжийг нь олгосон. Гэвч энэ бүхэн сонгогчийн эрхэнд хэрхэн нөлөөлж байна вэ? Сонгуулийн дараа сонсож байхнээ, Өвөрхангайн иргэдийг МАН-ын багийн дарга нь “айлгасан” сурагтай. “Тэр автомат машин гэдэг чинь хэн гэдэг сонгогч, хэнд ямар санал өгч байгааг бүгдийг нь бичээд авчихдаг юм. Тэгээд ч манай хүмүүс та нарын ямар санал өгч байгааг хараад, бичлэг хийгээд сууж байгаа. Бид бүгдийг нь шалгачихна. Газартай, ажилтай байж, гэртэй болъё гэж бодож байгаа бол МАН-ын нэр дэвшигчид болон намд нь саналаа өг..” гэхчлэн янз бүрээр ухуулж, нарийн учрыг нь мэдэхгүй иргэдийн сонгох эрхэнд халдсан юм байна. Тийм ч учраас миний ажигласан сонгогчид аль намд санал өгснөө харуулаад, дараа нь машинд хийгээд байгаа нь анзаарагдсан аж. Тийм ч учраас МАН-ын ажиглагчид саналаа өгч байгаа сонгогчдыг тасралтгүй дүрс бичлэгээр авч баримтжуулж байсан юм байна.  Сонгуулийн санал хураалтын үйл явцыг ажиглах эрхтэй ажиглагч нь баримтжуулах хэрэгслээ ашиглахдаа сонгогчийн эрхэнд халдахгүй байх нөхцлийг бий болгох боломж байсан уу? Мэдээж, хамгийн түрүүнд сонгогчийн боловсролыг дээшлүүлэх, мэдээллээр хангах ажлыг эрчимтэй явуулах нь үр дүнгээ өгөх байсан. Улаанбаатарт энэ ажил хангалттай сайн хийгдэж, айл бүрийн үүдэнд СЕХ-ны тараах материалыг скочоор бэхлэн тогтоосон байхыг нь би нүдээр харж байлаа. Гэтэл орон нутагт сонгогчийн боловсролд чиглэсэн мэдээлэл түгээх сонирхол нь ч байсангүй юу даа.  Сонгогчийн хувьд хараат бусаар саналаа өгөх боломж байсаар байтал, санал тоолох машинд уншиж буй хуудас нь хэн хэрхэн саналаа өгснийг давхар уншдаг хэмээн ташаа ойлгуулсан нь саналын дүнд ийнхүү нөлөөлжээ гэж ойлгож болохоор байна. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ итгэмжлэгдсэн бүртгэгч дээр бүртгүүлж, саналын хуудсаа авахад л хувийн мэдээлэл хэрэгтэйгээс бус, саналын хуудсан дээр хувь хүний мэдээлэл байхгүй, тэр ч байтугай номер дугаар байхгүй нэгэн ижил форматтай гэдгийг хэлээд өгөх хүн байгаагүй бололтой.  Ингэхэд сонгогч гэж хэн юм бэ? Мөнгө, эд бараа өгөхөөр л саналаа өгчихдөг төлбөрийн хэрэгсэл, автомат машин юм уу? Аль эсвэл хараат бусаар чөлөөт сонголтоо хийх эрхтэй иргэн хүн үү? Иргэн хүний сонголтод хэн, юу, хэрхэн, яаж нөлөөлдөг юм бол? Өнөөдрийн миний өгсөн нэг санал энэ амьдралд маань, нийгэмд маань ямар ач тустай вэ? Энэ тухай бодож үзэхэд тэгтлээ оройтоогүй байна.     Ц.ОЮУНЧИМЭГ 2012 оны 5 сарын 30-наас 7 дугаар сарын 19, Өвөрхангай аймаг, Улаанбаатар хот

Уншсан: 99|More Sharing ServicesТүгээх|Share on facebookShare on twitterShare on printShare on email

Жаргасан гэж үү дээ, БИД?

2012.05.16 “Энхбаярыг байхад...” гэдэг хэллэг моодонд орох цаг болжээ. Энхбаярын тухай мэдээ уншигдаж, Энхбаярыг харуулсан нэвтрүүлгийг хүн үзэж байгаагаас үзвэл, тэрээр эдийн засгийн ашиг тусыг хэвлэлийнхэнд авчирч буй нэгэн чухал объект болсон нь илт. Энхбаярыг өрөвдсөн, хайрласан үг ч хаа сайгүй дуулдах болж. Монголчууд бид угаасаа л сайхан сэтгэлтэй, өр нимгэн хүмүүс билээ. Уг нь би Энхбаярыг хувь хүнийх нь хувьд ойлгож, бас өрөвдөөд байдаг юм. Анх хичнээн сайхан залуу их улс төрд орж ирсэн билээ. Мөрөн дээгүүрээ пиджакаа тохсон, нүүр дүүрэн инээмсэглэлтэй, эрч хүчтэй алхсан сайхан залуу байв. Ирсэн цагаасаа эхлэн төрийн гурван өндөрлөгийн суудалд ээлж дараалан “заларсаан”. Гэтэл ердөө арван жилийн дараа “өвгөн” төрхөндөө орж, арай ч дээ, даанч дээ гэмээр болчимгүй үгсийг амнаасаа унагаснаар төрийн тэргүүний суудлаа өгч байв. Гэвч чухам тэр үеэс л түүний ухаарал эхэлсэн болов уу. Оройтсон бороо усархаг, оройтсон хайр хүчтэй байдаг жамаар Энхбаяр гэнэт ард түмэндээ, Монгол Улсдаа хайртайгаа мэдэрсэн байж. Бас ямар их буруу зүйл хийж байснаа ч ойлгосон болов уу гэмээр зүйлсийг хэвлэлд ярьж, улмаар 2011 оны эхээр “шинэ” МАХН-ын дарга болсон билээ. Тэр үнэхээр бүхнийг ойлгосон байж ч болох талтай. Би түүнийг 7 сарын 1-ний шийдвэрт нь, яг шууд буруутгачихаж чаддаггүй юм. Буддист, бурхан шашны ажилд онцгой идэвхи санаачлага гаргадаг энэ хүнээс таван хүний амь насыг хороож, хэд хэдэн хүнийг шархдуулах тушаал өгөгдсөн гэж төсөөлж чаддаггүй болоод л тэр. Уг нь энэ тухай жинхэнэ үнэнийг нь ярих гэж байсан чинь... гэж “бодогдохоор” үйлдлийг бас гаргасан гэдэг ч, энэ тухай бүгд ярьж байгаа учир сонин биш. Харин Энхбаярын од болон гялалзаж, Монголын эзэн хаанаар өргөмжлөгдөж явсан “сайхан” цагийг нь дурсая. Дандаа л муу юм яриад байлтай нь биш. Монгол хүн амны билгээрээ гэдэг дээ. Энэ хүнд чинь бас жинхэнэ “STAR” болж байсан үе бий юм шүү. Уг нь 1992 онд анх УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, Соёлын сайдаар ажиллаж байсан юм билээ. Тэр үеийг нь би төдийлэн сайн санадаггүй юм. Харин 1997 оны нөхөн сонгуулиар УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн дарга болоод, Засгийн газрыг огцруулна хэмээн чанга дуугарч эхэлсэн үеэс нь би түүнийг олноос ялгаж таньдаг болсон. Энхбаяр тун удалгүй МАХН-ын дарга болж, 2000 оны сонгуулиар намаа ялуулж, мөн оны 7 сард Монгол Улсын Ерөнхий сайд болж байсан юм. Цахилгаан дайн гэдэг шиг, гэрлийн хурдаар дэвшсэн байгаа биз? Н.Энхбаярыг Ерөнхий сайд байхад манай улсын иргэд, амьдрал сайхан байгааг телевизийн дэлгэцнээс л үздэг байлаа. Нэг л их баяр жаргалтай Ерөнхий сайд маань амьдрал улам сайхан болж байгааг ганцаараа мэдрэн, түүнийгээ ярьж, хэвлэлийн хуудаснаа өдөр бүр, телевизээр бол цаг тутамд гардаг байсан юм. Монголын Үндэсний телевизээр зөвхөн эрх баригч намын гишүүд ярих эрхтэй байсан тэр жилүүдэд, Н.Багабанди гэдэг Ерөнхийлөгчтэй байгаагүй бол, чухам юу болох байсныг бүү мэд. Тэр үед хоёр дахь удаагаа сонгогдоод байсан ерөнхийлөгч маань ард түмнийхээ талд байж, цөөнхийн үгийг сонсдог байсан нь, жирийн иргэд биднийг аз түшсэн хэрэг байв. Тэрхүү он жилүүдэд орон нутгийн санхүүгийн эрх мэдэл бүрмөсөн хумигдаж, социализмын үеийн төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн зарчмаар бүхнийг нэг гарт төвлөрүүлээд, Сангийн сайдаар нь өнөөгийн УИХ-ын гишүүн Ч.Улаан ажиллаж байлаа. 2000-2004 оны хооронд болсон эдийн засаг, улс төрийн үйл явдлуудыг эргээд санахаар их сонин санагддаг юм. “ОХУ-д төлөх Их өрийг гэнэт нэг өдөр төлөөд баахан хүн телевизийн камерийн өмнө уйлцгаасан, Бат-Үүл баривчлагдсан, Баабарыг баривчлах шахсан, сэтгүүлчдийг бороохойдсон, шөнөөр баривчилсан, заримыг нь хорьсон, жагсаал цуглааныг хүчээр тараасан, хориглосон, бас УИХ-ын гишүүн, АН-ын дэд дарга Л.Гүндалайг Олон улсын хүний эрхийн хуралд явах гэж байхад нь хүч хэрэглэн баривчилсан” гээд зах зухаас нь хальт дурьдвал нэг иймэрхүү. Тэр үед Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүйн сайдаар нь өнөөгийн ХЗДХ-ийн сайд Ц.Нямдорж ажиллаж байсан юм. Хэрвээ тэр он жилүүдэд Л.Гүндалай гэдэг шинэхэн гишүүн УИХ-ын чуулганы нээлт бүрийг /чуулганы нээлтийг орон даяар шууд дамжуулдаг/ үймүүлж, дарангуйлал тогтох гээд байгааг янз бүрийн лоозон, плакат өргөж сануулдаг байгаагүй бол, монголын улс төрд юу болж, энэ бүхэн чухам юугаар төгсөх байсныг хэлэхэд хэцүү. Ямар ч байсан тэр он жилүүдэд тийм хүмүүс байж, ийм үйл явдлууд болж өнгөрсөн нь бодит түүх билээ. Өнөөгийн хүмүүст энэ бүхэн хошин шогийн тоглолт шиг л санагдана гэдгийг би ойлгоно оо. Гэхдээ л тэр үед нөгөө сайхан ардчилал, зах зээл гэдэг цээж тэнийлгээд байсан мэдрэмж, боломж бүхэн маань хумигдаж, ард иргэд нь айдас түгшүүрт автаж эхэлсэн нь үнэн юм. Албан тушаалын наймаа, танил тал, төрийн албанд орж гэнэт баяжих “дон”, намд элсэж дарга болох “хобби” гээд хувь хүний хөгжлийн асуудалд юу эс тохиолдсон гэж бодно. Зарим хүмүүс “сайхан ч цаг байж дээ” хэмээн санаа алддаг гэсэн. Улс орны хөгжил юм хойно сайн муу бүгд зэрэгцэн өрнөж, хөгжил дэвшил болон хөгжлийг хойш татсан алхамууд аль аль нь нэг дор явагдаж байв. МАХН гэдэг улс төрийн нам дахин “манлай нам” болж, социализмын үеийн дуунууд “хит” болж байлаа. Ардчилсан нам гэдэг “өөр” нам байгаа шүү гэдгийг сануулдаг нь Гүндалай. Түүнийг тойроод ардчиллынхан бөөгнөрнө. Нэг иймэрхүү л үйл явдал өрнөсөөр дөрвөн жилийг ардаа орхисон доо. Тэр он жилүүдэд, би Энхбаярт их дургүй байсан юм. Ганцаараа жаргаад байсан болохоор нь атаархсан байх л даа. Харин нэг удаа түүнийг их өрөвдөж билээ. Манай ерөнхий сайд англи хэлийг Их Британид сурсан учир өөртөө жигтэйхэн итгэлтэй байсныг нь би яаж мэдэх вэ дээ. Тийм ч учраас “Дойче Велле” телевизийн нэг нэвтрүүлэгт оролцохдоо англиар ярилцлага өгсөн хэрэг байх. Гэвч тэр ярилцлагыг нь үзэж байхдаа, герман эрийн өмнө сандарч тэвдэн, асуусан асуултад нь эг магхийн хариулж суугаа улсынхаа ерөнхий сайдыг би үнэн сэтгэлээсээ өрөвдөж байсан юм. Монгол хүн учраас л тэр. Тэгээд, еэ бурхан минь, манай улсын дараа дараагийн удирдагчид ийм хэцүү байдалд дахин бүү ороосой хэмээн чин сэтгэлээсээ бодож сууснаа санаж байна. Манай улсын бүх амьдрал дөрвөн жилээр төлөвлөгдөж, бүх ажил ердөө дөрвөн жилийн хугацаанд хийгддэг учир, удалгүй дараагийн сонгууль болсон. 2004 оны сонгуулиар МАХН өмнөх дөрвөн жилд эзэмшиж байсан 72 суудлынхаа бараг талыг ардчилсан хүчнийхэнд алдав. Ийнхүү эвслийн засгийн газар байгуулагдсанаар Энхбаяр УИХ-ын дарга болж, хууль тогтоох дээд байгууллагын дарга хэмээх эрхэм сэнтийд заларсан билээ. Төрийн гурван өндөрлөгийн хоёр дахь албан тушаалдаа ороод жил орчим болсны дараа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж, нүүрний баясгалан муутай нөхдүүдийг ядах юмгүй ялав. Ингээд улсын ерөнхийлөгч болон өргөмжлөгдөж, хамгийн өндөр сэнтийд заларсан юм. Тасралтгүй төрийн өндөрлөгт байж, ямагт улсын хааны дайтай эрх мэдэлд байна гэдэг хэн хүнд тохиох нь ховор боломж. Гэхдээ л түүнд тохиосон юм. Энэ бүхэн хувь заяа юу, аль эсвэл бодлого уу? Энэ бүхнийг өнөөдөр шууд дүгнэхэд эрт байна. Дахиад ямар ч баримт дэлгэгдэх юм билээ. Бид үүнийг мэдэхгүй шүү дээ. Ямар ч байсан монголчуудынхаа амьдралаас тасарч, тусгай хамгаалалтад тусгаарлагдаж, эрх мэдэлд умбасан амьдрал нь түүнд сайныг авчирсангүй бололтой. Бидэнд ч бас, түүний эрх мэдэлтэй байсан он жилүүд нь жаргал авчраагүй юм. Тэрээр төрийн өндөр албан тушаалаа өгөхийн өмнө яалаа даа. 7 сарын 1 хэмээх монголын түүхэнд хараар бичигдсэн үйл явдал болсон. Аз болж монголын тамирчин алтан медаль аваагүй бол, бас Элбэгээ ялалт байгуулж Ерөнхийлөгч болоогүй бол... гээд олон хүн ярьдаг юм билээ. Өнөөдөр энэ бүхнийг эрэгцүүлээд үзэхээр, Энхбаярын үед “Жаргасан гэж үү дээ, Бид” хэмээн бодогдох нь харамсалтай. Гэхдээ энэ үг зөвхөн Энхбаярт хамаатай үг биш юм. УИХ-ын гишүүд, Засгийн газрын гишүүд бүгд л дөрвөн жилийн ажлаа тайлагнаж байна. Өөрсдийгөө “Олон жил парламентад суусан, тулхтай төрийн түшээ” хэмээн өргөмжилж буй тэд, эрх мэдэлд байхдаа иргэд сонгогчид биднийгээ жаргаасан билүү? Тэд бидний төлөө яг юу хийсэн юм бэ? Бидний амьдралд хэрэгтэй ямар хууль санаачилж, ямар асуудлын шийдлийг гаргаж ирэв? Тэд шийдвэр гаргахдаа улс орноо, хүн ардаа бодож байв уу? Энэ талаар бүгдээрээ сайтар тунгаан бодож, тэдний ажлыг дүгнэх цаг нь болжээ. Ирэх дөрвөн жилд ямар нийгэмд амьдрахаа, хэнд итгэхээ, хэнийг дэмжиж санал өгөхөө бид өөрсдөө шийддэг баймаар байна. Монгол хүн бүр шинэ сонголтоо өөрөө хийж, шинэ амьдралаа хүссэнээрээ байгуулах эрхтэй билээ. Ц.ОЮУНЧИМЭГ 2012 оны 5 дугаар сарын 16, Улаанбаатар хот

Уншсан: 1810|More Sharing ServicesТүгээх|Share on facebookShare on twitterShare on printShare on email